Có người chưa đánh đã thua, chỉ vì nhìn thấy cái cổng của đối thủ quá hoành tráng. Chưa bước vào sân, chưa gặp mặt chủ nhà, chỉ mới đứng ngoài cổng mà đã quay đầu bỏ chạy. Thua vì sợ, chứ không phải thua vì yếu. Cái thua ấy, nghĩ lại mới thấy tiếc.
Ngày xưa, có một du sĩ ngoại đạo tên Palàyi. Vì mục đích biện luận, ông đi khắp cõi Ấn Độ, không gặp ai đủ khả năng đối thoại, liền đi đến thành Xá-vệ. Người ta bảo ông: có một người đủ khả năng biện luận với một ngàn người như ông. Vị ấy là bậc Nhất thiết trí, bậc tối thắng giữa những loài hai chân, Đạo sư Gotama. Như các ngọn sóng tràn vào bờ biển, tất cả biện luận ngoại đạo chạm đến gót chân Ngài đều bị tan tác vỡ vụn.
Du sĩ nghe vậy liền đi vào Kỳ Viên để đối thoại. Ông thấy cửa thành ngoài do vương tử Jeta dùng chín mươi triệu đồng vàng xây dựng, liền hỏi: đây có phải lâu đài trú xứ của Sa-môn Gotama không? Khi được trả lời đây chỉ là cửa thành ngoài, ông nói: cửa thành còn như vậy, thì trú xứ của vị ấy sẽ như thế nào nữa? Nói vậy xong, ông liền bỏ trốn. Quần chúng la ó, ùa vào Kỳ Viên báo cho đức Phật biết. Ngài nói: không phải chỉ nay, thuở trước cũng như vậy, chỉ thấy cửa thành ngoài trú xứ của Ta, vị ấy cũng bỏ chạy rồi.
Thuở xưa, tại xứ Gandhara, Bồ-tát làm vua ở Takkasila, còn vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại. Brahmadatta quyết định lấy Takkasila, mang đến một đạo quân lớn, cắm trại không xa thành bao nhiêu. Vua truyền lệnh bày binh bố trận, rồi đọc bài kệ khoe quân: với các voi tối thắng, như mây bão trên trời! Với các ngựa tối thắng, quây tròn như vòng hoa! Với xe như đợt sóng, với tên như mưa rào, với quân kiếm cầm tay, bủa vây chém dữ dội. Chúng bao vây trọn vẹn thành Takkasila, cho đến khi địch quân phải ngã nhào xuống đất!
Rồi vua la hét cho quân chuyển động, tiến đến gần cửa thành. Khi thấy cửa thành với lâu đài, tháp canh, Brahmadatta liền hỏi: đây có phải cung điện của vua chăng? Họ trả lời: đây là cửa thành với lầu tháp. Vua nói: tháp ở cửa thành như vậy thì cung điện của vua sẽ như thế nào? Họ trả lời: cung điện giống như lâu đài Vejayanta của Thiên chủ Đế Thích! Vua nghe vậy liền kết luận: ta không bao giờ có thể chiến đấu với một vị vua vinh quang như vậy! Và chỉ mới thấy lầu tháp ở cửa thành ngoài, vua liền quay trở lui, bỏ chạy về Ba-la-nại.
Hai câu chuyện, một ở đời nay, một ở đời xưa, giống nhau như đúc. Cả hai vị đều chưa đánh một trận nào. Họ chỉ nhìn thấy cái cổng, rồi tự mình tưởng tượng ra những gì ở phía sau cổng, rồi tự mình sợ, tự mình bỏ chạy. Kẻ thù chưa hề đánh họ. Chính trí tưởng tượng của họ đã đánh họ.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay bỏ chạy khi mới thấy cửa thành. Có người muốn xin một công việc tốt, nhưng vừa nhìn thấy tòa nhà công ty to lớn, nhìn thấy những người ăn mặc sang trọng ra vào, đã nghĩ mình không đủ tầm, rồi không nộp hồ sơ nữa. Có người muốn học một nghề mới, vừa mở sách ra thấy dày quá, đã gấp lại. Có người muốn nói chuyện với một người mình ngưỡng mộ, vừa thấy người ta đi cùng đám đông, đã quay đi.
Cái cổng lúc nào cũng to hơn thực tế. Người ta xây cổng để cho đẹp, để cho oai. Nhưng cổng không phải là nhà. Muốn biết trong nhà có gì, phải bước qua cổng mà vào. Vua Brahmadatta có cả một đạo quân lớn, vậy mà chỉ vì một cái tháp ở cửa thành, ông bỏ cả đạo quân mà chạy. Ông thua không phải vì yếu, mà vì ông chưa bao giờ thử.
Cho nên, khi thấy một việc gì to lớn trước mặt, đừng vội quay đầu. Hãy hỏi mình: mình đã thật sự thử chưa, hay mình mới chỉ nhìn thấy cái cổng? Thua vì đã đánh hết sức thì không có gì phải tiếc. Nhưng thua vì mới thấy cổng đã bỏ chạy, thì cả đời sẽ tiếc. Vì biết đâu, chỉ cần bước thêm một bước nữa, là đã thấy cửa thành ấy chỉ là cửa thành mà thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư