Học nghề để sống, nhưng có người học xong lại quay lại hại thầy. Thầy dạy hết mọi điều, không giấu giếm một chút nào. Trò học được vài năm, tưởng mình đã bằng thầy, liền đòi ngang hàng, đòi hơn thầy. Đến khi đem ra so tài, mới biết mình mới học được cái vỏ, chưa học được cái ruột.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một người huấn luyện voi. Khi đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát thành thục trong nghề huấn luyện voi. Một thanh niên Bà-la-môn ở một làng của nước Kasi đến học nghề với Bồ-tát. Trong khi dạy nghề, các vị Bồ-tát thường không giấu giếm điều gì cả. Những gì các vị hiểu biết đều đem dạy cho tất cả. Do vậy, thanh niên ấy học mọi nghề với Bồ-tát và hiểu biết không sót một chút gì.
Khi học xong, người thanh niên thưa với Bồ-tát: thưa sư trưởng, nay con xin đi phục vụ vua. Bồ-tát đồng ý, rồi đến yết kiến vua mà thưa: đệ tử của thần muốn phục vụ ngài. Vua nói: tốt lắm, hãy để nó phục vụ trẫm. Nhưng tiền lương thì khác: nếu khanh nhận được một trăm, nó sẽ nhận năm mươi. Nếu khanh nhận được hai, nó sẽ nhận một!
Bồ-tát về báo tin cho đệ tử. Anh ta nói: thưa sư trưởng, con biết nghề giống như sư trưởng, nên tay nghề bằng nhau. Nếu tiền lương bằng nhau thì con sẽ phục vụ. Nếu không, con sẽ không phục vụ. Bồ-tát trình cho vua biết. Vua nói: nếu nó làm được việc bằng khanh, nếu nó có thể cho thấy tài nghệ của nó bằng tài nghệ của khanh, thì nó sẽ nhận lương bằng khanh.
Ngày hôm sau, cả hai cùng trổ tài huấn luyện voi trước sân hoàng cung, trước mặt đám đông. Vị sư trưởng suy nghĩ: đệ tử của ta quá huyên hoang tự mãn, nó tưởng nó có tài năng bằng ta trong khi nó chưa biết hết mọi phương tiện thiện xảo của ta. Đêm trước đó, sư trưởng đã chọn một con voi và dạy nó làm mọi việc trái ngược: dạy nó đi lui trong khi bảo nó đi tới, dạy nó đi tới trong khi bảo nó đi lui, dạy nó nằm khi bảo nó đứng dậy, dạy nó đứng khi bảo nó nằm.
Hôm sau, sư trưởng leo lên con voi ấy đi đến sân hoàng cung. Người đệ tử cũng cưỡi một con voi thật đẹp. Cả hai đều trổ tài nghệ giống nhau. Rồi Bồ-tát bảo con voi của mình làm việc trái ngược với mệnh lệnh. Khi bảo nó đi tới, nó lại đi lui. Khi bảo nó đứng, nó lại nằm. Khi bảo nó nằm, nó lại đứng dậy. Đại chúng la ó lên: kẻ đệ tử độc ác kia, chờ đối địch với sư trưởng của ngươi. Ngươi không biết lượng sức mình, khi ngươi nghĩ: ta biết trổ tài như sư trưởng. Quần chúng đánh anh ta với gạch, gậy gộc và giết chết anh ta ngay tại chỗ.
Bồ-tát từ trên voi bước xuống, đi đến trước mặt vua mà thưa: thưa đại vương, người ta học nghề để mưu cầu an lạc cho mình. Nhưng có một người do học nghề tự đem lại đại nạn, giống như chiếc giày hư đem lại khổ đau. Nói vậy xong, Bồ-tát đọc bài kệ: như người mua giày hư, mong giày đem an lạc. Không ngờ, giày đem khổ, bị nóng bức đốt cháy. Gót chân bị bức bách, chân người ấy bị thương. Cũng vậy kẻ phàm phu, sanh gia đình hạ tiện, đến người để học nghề, và học cả mọi việc. Chính do thiếu hiểu biết, trở lại làm hại mình. Kẻ nông nổi nóng vội, giống như chiếc giày hư.
Vua nghe xong vô cùng hoan hỷ, đem thưởng Bồ-tát nhiều danh vọng vinh hiển.
Câu chuyện chiếc giày hư nói về hai thứ: ơn thầy và sự khiêm tốn khi học. Người học trò trong truyện không phải là kẻ dốt. Anh ta học mọi nghề với thầy, hiểu biết không sót một chút gì. Nhưng anh ta chỉ học được cái thấy được, còn cái không thấy được thì anh ta chưa học. Thầy dạy voi làm ngược lệnh trong một đêm, đó là phương tiện thiện xảo, là kinh nghiệm cả đời, không nằm trong sách vở, không nằm trong những buổi học ban ngày. Anh ta tưởng mình bằng thầy, chỉ vì anh ta chưa biết còn có những điều mình chưa biết.
Trong đời sống hôm nay, chuyện này xảy ra rất nhiều. Có người học nghề vài năm, mở tiệm ngay đối diện thầy, rồi nói xấu thầy để kéo khách. Có nhân viên học hết quy trình của công ty, rồi nghỉ việc mang khách hàng đi, tưởng mình đã nắm hết bí quyết. Có học trò vừa biết được vài điều đã lên mạng dạy lại thiên hạ, chê bai thầy mình lạc hậu. Họ giống người học trò trong truyện: học được cái vỏ, chưa học được cái ruột, mà đã vội đòi ngang hàng.
Chiếc giày hư là một hình ảnh rất hay. Người mua giày mong giày đem lại an lạc cho đôi chân. Nhưng giày hư thì ngược lại: nó làm chân bị thương, bị nóng bức đốt cháy. Học trò vô ơn cũng vậy. Nghề học được là để mưu cầu an lạc. Nhưng vì thiếu hiểu biết, vì nóng vội, vì phản thầy, mà nghề ấy trở lại làm hại chính mình.
Cho nên, học thì phải học cho đến nơi đến chốn, và học xong thì phải nhớ ơn người dạy mình. Thầy có thể không dạy hết mọi thứ trong một buổi, nhưng thầy dạy bằng cả một đời kinh nghiệm. Người trò khôn ngoan là người biết mình còn thiếu, biết cúi đầu mà học tiếp. Còn người trò tưởng mình đã bằng thầy, thì cũng như người mang chiếc giày hư: đi càng xa, chân càng đau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư