Có những người nhìn bề ngoài thì rất đạo mạo, nhưng trong lòng lại đang tính toán. Họ mặc áo dài, chắp tay, nói năng nhỏ nhẹ, mắt lim dim như đang thiền. Người ngoài nhìn vào tưởng họ là bậc hiền nhân. Nhưng thật ra, họ đang chờ một con mồi sơ hở để vồ lấy. Vẻ đạo mạo ấy không phải là đức hạnh, mà là cái bẫy.
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một kẻ giả dối. Khi kẻ ấy được đưa đến trước mặt Đức Phật, Ngài nói: này các Tỷ-kheo, người này không những nay mà thuở xưa đã là một kẻ giả dối. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát là con cá sống trong cái hồ ở khu vực Tuyết Sơn cùng với một số lớn cá tùy tùng. Lúc ấy một con cò muốn ăn các con cá tại chỗ gần hồ nước. Vì vậy nó cúi đầu, dang cánh ra, nhìn các con cá một cách mơ màng, chờ đợi khi nào chúng mất cảnh giác thì bắt chúng.
Bấy giờ, Bồ-tát cùng với đàn cá đi tìm mồi, đến tại chỗ ấy. Đàn cá thấy con cò đang rình mồi liền đọc bài kệ đầu: thật trắng thay chim này, loài chim hai lần sanh, chẳng khác gì hoa súng, lặng lẽ dang hai cánh, im lặng, mơ màng nhìn, như trầm tư mặc tưởng! Đàn cá khen con cò trắng như hoa súng, lặng lẽ như đang trầm tư mặc tưởng. Chúng tưởng mình gặp được một bậc hiền nhân.
Bồ-tát nhìn con cò, và đọc bài kệ thứ hai: con cò ấy làm gì, các ngươi đâu biết được, vì không biết rõ ràng, nên có lời tán tụng. Chim hai lần tái sanh ấy đang đợi giết chúng ta, do vậy hãy cán nó không vẫy, không động đậy. Nghe nói vậy, đàn cá vẫy nước và đuổi con cò đi.
Câu chuyện con cò ngắn gọn, nhưng ý nghĩa thì rất sâu. Đàn cá không sai khi thấy con cò trắng, thấy nó lặng lẽ, thấy nó dang cánh như hoa súng. Những điều ấy đều đúng. Nhưng chúng sai ở chỗ: chúng chỉ nhìn thấy vẻ ngoài, mà không hỏi con cò đang làm gì ở đó. Một con cò đứng lặng bên bờ hồ, mắt mơ màng, có thể là đang thiền, nhưng cũng có thể là đang rình mồi. Vẻ ngoài giống nhau, nhưng động cơ thì khác nhau một trời một vực.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay gặp những con cò như vậy. Có người nói năng rất đạo đức trên mạng, nhưng ngoài đời thì lừa đảo. Có người mặc áo tu, đi chùa đều đặn, nhưng về nhà thì đánh vợ chửi con. Có người rao giảng về lòng từ bi, nhưng khi có lợi thì đạp lên người khác mà đi. Họ trắng như hoa súng, lặng lẽ như đang trầm tư, nhưng thật ra họ đang chờ một con cá sơ hở.
Ngược lại, cũng có những người không trắng như hoa súng, không lặng lẽ như đang thiền, nhưng lòng họ lại thật. Một người lao động chân tay, ăn nói thô lỗ, nhưng thấy người gặp nạn thì xông vào cứu. Một bà bán rau ngoài chợ, chửi nhau ầm ĩ, nhưng thấy đứa trẻ đói thì cho nó một củ khoai. Vẻ ngoài của họ không đẹp, nhưng động cơ của họ thì sạch.
Cho nên, đừng vội khen ai chỉ vì vẻ ngoài của họ. Cũng đừng vội chê ai chỉ vì vẻ ngoài của họ. Hãy nhìn xem họ đang làm gì, họ đang chờ đợi điều gì, và khi không ai nhìn thấy, họ làm gì. Con cò bị đuổi đi không phải vì nó trắng, mà vì vua cá đã nhìn thấu nó đang đợi giết đàn cá. Người khôn ngoan cũng vậy: không nhìn áo, mà nhìn lòng. Không nghe lời khen, mà xem việc làm. Chỉ cần hỏi một câu như vua cá đã hỏi: nó đang làm gì ở đây? Là đã thấy rõ được bao nhiêu con cò giả vờ thiền định bên bờ hồ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư