Có những câu hỏi của trẻ con nghe thì ngây thơ, nhưng người lớn trả lời không nổi. Một đứa trẻ ngồi trên đùi cha, ngước lên hỏi: cha ơi, cái gì chỉ có một chữ mà bao hàm nhiều ý nghĩa? Người cha ấp úng, không biết trả lời sao. Câu hỏi ấy tưởng như trò đùa của trẻ con, nhưng thật ra nó là câu hỏi của cả một đời người: điều gì là quan trọng nhất, điều gì gói được cả một lý tưởng sống?
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một vị điền chủ ở Xá-vệ. Một hôm, đứa con trai của vị ấy ngồi trên bắp vế của cha và hỏi vị ấy về ý nghĩa cái cửa. Người điền chủ nói: câu chuyện này, trừ Đức Phật không một ai khác có thể trả lời. Vì vậy, ông dắt con đi đến Kỳ Viên, đảnh lễ Đức Phật và thưa: bạch Thế Tôn, đứa con trai của con ngồi trên bắp vế con và hỏi về ý nghĩa cái cửa. Con không biết trả lời nên đến đây. Mong Thế Tôn trả lời câu hỏi này.
Đức Phật nói: này nam cư sĩ, đứa trẻ này, nay đang đi tìm lý tưởng. Thuở trước, nó cũng đã đi tìm lý tưởng, và hỏi các hiền trí câu hỏi này rồi. Các nhà hiền trí đã trả lời nó. Nhưng qua nhiều lần tái sanh chồng chất, nó không nhớ. Rồi theo lời yêu cầu của người điền chủ, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở trước, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình triệu phú. Lúc lớn lên, cha chết, Bồ-tát được hưởng địa vị của người triệu phú. Bấy giờ con trai của Bồ-tát ngồi trên bắp vế cha và hỏi: thưa cha thân, hãy nói cho con một việc chỉ gồm có một chữ nhưng bao hàm nhiều ý nghĩa. Rồi nó đọc bài kệ đầu: cha thân, hãy nói lên một chữ gồm nhiều nghĩa, với chữ ấy, chúng ta thành đạt được lý tưởng.
Người cha nói lên bài kệ thứ hai: một chữ đáng kính trọng, một chữ gồm nhiều nghĩa, đó chính là tài năng, liên hệ với giới đức, gắn liền với nhẫn nhục, để con giúp bạn hữu, và cảnh giác kẻ thù. Như vậy, Bồ-tát đã trả lời câu hỏi của con trai. Đứa con trai ấy dùng phương pháp mà người cha nêu ra để thành tựu lý tưởng. Về sau, khi mệnh chung nó đi theo nghiệp của mình.
Câu chuyện một chữ dạy một điều rất thực về cách dạy con. Người cha trong truyện không dạy con một mớ kiến thức rối rắm. Ông chỉ dạy một chữ: tài năng. Nhưng tài năng ấy không đứng một mình. Nó phải đi với giới đức, và gắn liền với nhẫn nhục. Tài năng mà không có giới đức thì thành ra khôn lỏi, dùng tài để lừa người. Giới đức mà không có tài năng thì chỉ là người tốt không làm được việc gì lớn. Còn nhẫn nhục là cái giữ cho cả hai thứ ấy bền lâu.
Trong đời sống hôm nay, cha mẹ nào cũng muốn con mình thành đạt. Nhưng thành đạt là gì? Có người dạy con phải giỏi, phải đứng đầu lớp, phải kiếm nhiều tiền. Có người dạy con phải ngoan, phải nghe lời, phải lễ phép. Ít ai dạy con cả ba thứ cùng một lúc: giỏi, tốt, và bền. Giỏi mà không tốt thì giỏi để làm hại người khác. Tốt mà không giỏi thì tốt mà không giúp được ai. Còn không bền thì giỏi mấy, tốt mấy, gặp một chút khó khăn là bỏ cuộc.
Bài kệ của người cha nói rõ công dụng của một chữ ấy: để con giúp bạn hữu, và cảnh giác kẻ thù. Tài năng có giới đức và nhẫn nhục thì giúp được bạn, và cũng đủ tỉnh táo để không bị kẻ thù lừa. Đó mới là lý tưởng thật sự. Không phải là giàu sang, không phải là danh vọng, mà là một con người có tài, có đức, có sức chịu đựng, giúp được người thân và không bị kẻ xấu dắt đi.
Cho nên, nếu con mình hỏi một câu khó, đừng vội trả lời cho xong. Hãy nghĩ như người cha trong truyện: câu trả lời phải gói được cả một đời người trong một chữ. Một chữ ấy, con mang theo cả đời không hết. Tài năng đi với giới đức, gắn liền với nhẫn nhục. Chỉ một chữ thôi, mà đủ để thành đạt lý tưởng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư