🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Cây táo không có lõi: học nhiều mà kiêu mạn thì vẫn rỗng

Truyện Tiền Thân · 8 phút đọc

Có những người học rất nhiều, biết rất nhiều, nhưng càng học lại càng kiêu căng. Họ đọc vài cuốn sách thì tưởng mình hiểu hết thiên hạ. Họ làm được vài việc thì tưởng không ai bằng mình. Họ gặp người lớn tuổi, người có kinh nghiệm, cũng không chịu lắng nghe, vì nghĩ mình đã biết hết rồi. Người như vậy, kiến thức càng nhiều thì cái tôi càng lớn, mà cái tôi càng lớn thì càng không học thêm được gì nữa.

Ngày xưa, khi ở rừng Subhaga gần Ukkatthà, Đức Phật kể về năm trăm vị Bà-la-môn như vậy. Họ tinh thông ba tập Vệ-đà, đã xuất gia trong Giáo pháp, đã học Ba Tạng kinh điển và sanh lòng ngã mạn. Họ suy nghĩ: Bậc Chánh Đẳng Giác biết Ba tạng Kinh điển, chúng ta và bậc Chánh Đẳng Giác nào có khác gì? Họ không đi đến hầu Đức Phật, và họ sống với một hội chúng đệ tử ngang bằng hội chúng của bậc Đạo Sư. Một hôm, Đức Phật đi đến gặp họ, và khi họ đã ngồi gần mình, Đức Phật thuyết Kinh Căn bản pháp môn và tô điểm thêm tám thứ bậc tu chứng. Họ không hiểu được một lời gì. Trước kia, họ kiêu mạn nghĩ rằng không có bậc hiền trí nào bằng họ. Nay đứng trước mặt Phật, họ thấy họ không hiểu một tí gì. Họ tự bảo: Thật không có ai hiền trí như chư Phật. Ôi công đức chư Phật thật tốt thắng! Từ đấy trở đi, họ không còn kiêu mạn, trở thành hiền lành như rắn bị rút nanh. Đức Phật trú ở Ukkatthà cho đến khi thỏa thích, rồi đi Vesàli, đến điện thờ Gotama và giảng Kinh Gotama. Cả ngàn thế giới đều rung động! Khi nghe kinh ấy xong, các Tỷ-kheo này trở thành các vị A-la-hán.

Các Tỷ-kheo ngồi tại Chánh pháp đường bàn chuyện ấy, Đức Phật nói: Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay mới như vậy. Thuở xưa những người này sống với đầu giương cao tự đại, Ta cũng đã nhiếp phục lòng kiêu mạn của họ. Rồi Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi đến tuổi trưởng thành, ngài tinh thông ba tập Vệ-đà, trở thành bậc sư trưởng có danh tiếng nhiều phương và giảng dạy chú thần cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn. Năm trăm thanh niên ấy chú tâm học tập cho đến thành tựu viên mãn, rồi lòng kiêu mạn khởi lên, họ tự nghĩ: Chúng ta hiểu biết chừng nào, vị sư trưởng cũng hiểu chừng ấy thôi. Không có gì khác. Vì vậy họ không đi đến hầu sư trưởng, cũng không làm các bổn phận đối với sư trưởng.

Một hôm, họ thấy sư trưởng ngồi dưới gốc cây táo; muốn nhạo báng sư trưởng, họ lấy móng tay gõ vào cây táo và nói: Cây này thật sự không có lõi! Bồ-tát biết họ nhạo báng mình, liền nói: Này các đệ tử, ta sẽ hỏi các anh một câu. Họ thích thú nói: Hãy nói lên, chúng tôi sẽ trả lời. Sư trưởng hỏi bằng cách đọc bài kệ đầu: Thời gian ăn hữu tình, ăn tất cả, ăn mình, ai là hữu tình ấy ăn cả đến thời gian, ai là người nấu chín thời gian nấu hữu tình? Nghe câu hỏi này, không một ai trong đám thanh niên Bà-la-môn có thể hiểu được.

Rồi Bồ-tát nói với chúng: Chớ tưởng rằng câu hỏi này nằm trong ba tập Vệ-đà! Các anh tưởng rằng mình biết tất cả mọi điều ta biết. Các anh hành động giống như cây táo. Các anh không biết rằng ta biết được nhiều hơn mọi điều các anh biết. Hãy đi đi! Ta cho các anh bảy ngày. Hãy nghiền ngẫm câu hỏi này suốt thời gian ấy. Họ đảnh lễ Bồ-tát, rồi đi về nhà của mình. Họ suy nghĩ suốt bảy ngày, nhưng cuối cùng không giải quyết được câu hỏi. Sau bảy ngày, họ đi đến gặp sư trưởng, đảnh lễ và ngồi xuống một bên. Sư trưởng hỏi: Này các đệ tử với mặt mày hiền thiện kia, các anh có đáp câu hỏi ấy được không? Họ trả lời: Thưa không, chúng tôi không biết.

Rồi Bồ-tát quở trách họ với bài kệ thứ hai: Loài người có nhiều đầu, trên đầu tóc mọc lên, đầu dính lên trên cổ, bao nhiêu đầu có tai? Bồ-tát tiếp tục chê trách các thanh niên Bà-la-môn ấy: Các anh là người ngu si, tai của các anh chỉ có lỗ chứ không có trí tuệ. Sau đó, Bồ-tát trả lời câu hỏi. Nghe xong, họ nói: Ôi, Sư trưởng thật vĩ đại thay! Họ liền xin lỗi, rồi nhiếp phục lòng kiêu mạn và hầu hạ Bồ-tát.

Câu chuyện này dạy một điều rất thực về việc học. Học không phải để khoe khoang, mà để thấy mình còn thiếu bao nhiêu. Năm trăm thanh niên kia học hết những gì thầy dạy, rồi tưởng mình bằng thầy. Nhưng thầy còn biết những điều nằm ngoài sách vở, những điều chỉ có trải nghiệm và trí tuệ mới thấy được. Cái cây táo họ gõ vào để chê thầy không có lõi, thật ra đang nói về chính họ: học nhiều mà không có lõi khiêm tốn, thì kiến thức ấy chỉ là vỏ ngoài.

Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay gặp cái bẫy này. Có người học được một nghề thì chê người chưa học. Có người đọc được vài bài báo thì cãi lại cả chuyên gia. Có người mới tu được vài tháng thì chê người tu lâu năm. Càng nói nhiều về cái mình biết, càng lộ ra cái mình không biết. Người thật sự có trí thì khác: họ càng biết nhiều, càng thấy biển học mênh mông, càng lắng nghe nhiều hơn, nói ít đi.

Cho nên, muốn học cho giỏi, trước hết phải dẹp lòng kiêu mạn xuống. Gặp người hơn mình thì học, gặp người kém mình thì cũng học, vì ai cũng có điều mình chưa biết. Cái tai có lỗ mà không có trí tuệ thì nghe gì cũng trôi qua. Cái tai có trí tuệ thì nghe một câu cũng đủ để sửa mình cả đời.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Kinh Pháp Môn Căn Bản (Tiền Thân Mūlapariyāya, số 245) — Kinh Tiểu Bộ, tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121–263] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch), tr. 263–266 (kệ điểm tựa tr. 265)
Bài liên quanNgười ăn thịt có tội không: ai làm ác thì người ấy chịuChỉ biết bĩu môi: ngu mà tưởng mình khônCây Kimsuka bốn mùa: nhìn một mặt rồi cãi nhau