🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Đào mãi không biết đủ, mất cả mạng

Truyện Tiền Thân · 7 phút đọc

Có người trúng được một món tiền, thay vì mừng thì lại lo: "Sao không trúng nhiều hơn?" Có người làm ăn được một ít, thay vì vui thì lại tiếc: "Phải chi được gấp đôi." Lòng tham là vậy. Được một thì muốn hai. Được hai thì muốn mười. Chuyện cái giếng cũ kể về những người như thế, và cái giá họ phải trả.

Khi ở Kỳ Viên, có những người lái buôn tại Xá-vệ sắp lên đường dài để hành nghề. Họ mời Đức Thế Tôn đến cúng dường lớn, thọ Tam qui Ngũ giới, rồi đảnh lễ thưa: "Bạch Thế Tôn, chúng con sẽ lên đường, bán hết hàng hóa, thành tựu được mục đích và trở về an toàn." Trên đường, họ thấy một cái giếng cũ không có nước. Họ đào sâu giếng ấy và tìm được nhiều lớp kim loại từ sắt đến lưu ly. Họ thỏa mãn, chở đầy châu báu trở về an toàn, rồi đến cúng dường và tường thuật với bậc Đạo Sư cách họ tìm được tài sản. Bậc Đạo Sư nói: các ông biết bằng lòng với các tài sản ấy. Còn thời xưa, có những người không thỏa mãn, không tiết độ, không nghe lời bậc hiền trí nên phải mệnh chung. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình lái buôn. Khi đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát trở thành người lãnh đạo một đoàn lữ hành. Một dịp kia, Bồ-tát đem hàng hóa chất đầy xe, đi trên chính con đường khó khăn này, bỗng thấy cái giếng nước như hiện nay. Các người đi buôn nói: "Chúng ta muốn uống nước." Họ bắt đầu đào cái giếng ấy và tình cờ lấy được nhiều kim loại và châu báu. Họ được nhiều kho báu như vậy, nhưng vẫn không thỏa mãn. "Chắc còn kho báu khác ở đây tốt đẹp hơn kho báu này." Họ suy nghĩ và họ càng đào thêm nữa.

Bồ-tát nói với họ: "Thưa các vị thương gia, tham là nguồn gốc của tai họa, chúng ta đã được nhiều tài sản rồi. Với chừng ấy, chúng ta phải biết vừa đủ. Chớ có đào thêm nữa." Dầu có sự can ngăn của Bồ-tát, họ vẫn đào. Bấy giờ giếng ấy là chỗ của loài rắn thần. Vua loài rắn thần ở dưới thấy cung điện của mình bị phá vỡ, đá bụi rơi xuống, liền phẫn nộ, dùng hơi độc từ lỗ mũi phun ra, giết chết tất cả mọi người chỉ trừ Bồ-tát. Rồi rắn thần chất đầy mọi xe với tất cả châu báu, đặt Bồ-tát ngồi trên cỗ xe tốt đẹp nhất, chở Bồ-tát đến Ba-la-nại.

Bồ-tát tiêu dùng tài sản, làm vang danh toàn cõi Diêm-phù-đề bằng cách bố thí, giữ giới, hành trì ngày trai giới, và cuối đời, khi mệnh chung được sanh lên cõi trời. Sau khi kể câu chuyện quá khứ, bậc Đạo Sư đọc các bài kệ này:

"Các lái buôn cần nước, đào cái giếng cũ xưa, ở đó họ tìm được sắt, đồng, chì và thiếc, hoàng kim và bạch ngân, nhiều trân châu, lưu ly. Nhưng họ không biết đủ, cứ đào, đào thêm mãi. Các rắn độc điên tiết, phun lửa giết chết tiệt."

"Vậy chớ đào quá sức, quá mức gây tác hại. Do đào, được tài sản, đào quá, lại mất sạch!"

Nói nôm na: đào vừa thì được tài sản, đào quá thì mất sạch, kể cả mạng sống. Cái giếng đã cho đủ rồi, đào thêm là lấy cả phần không phải của mình. Của cải cũng như nước giếng: lấy vừa thì uống được, lấy quá thì sập giếng. Câu "đào quá, lại mất sạch" đáng để nhớ, vì nó đúng không chỉ với vàng bạc, mà với mọi thứ trong đời: ăn quá thì bệnh, làm quá thì kiệt sức, muốn quá thì mất cả những gì đang có.

Bài học thứ nhất: biết đủ. Những người lái buôn trong chuyện không nghèo. Họ đã có sắt, đồng, vàng, bạc, trân châu, lưu ly, đủ chất đầy xe. Vậy mà vẫn thấy thiếu. Cái thiếu không nằm ở giếng, mà nằm ở lòng. Người biết đủ thì một giếng nước cũng thành kho báu. Người không biết đủ thì cả kho báu cũng chỉ là một cái giếng cạn.

Bài học thứ hai: nghe lời can ngăn. Bồ-tát đã nói trước, họ không nghe. Người hiền can ngăn không phải vì ganh tị, mà vì thấy trước tai họa. Kẻ tham thì tai chỉ nghe thấy tiếng vàng, không nghe thấy lời can. Trong đời, khi có người thân nhắc "đủ rồi, dừng đi", đừng vội cho rằng họ cản đường mình. Có khi họ đang thấy cái giếng sắp sập mà mình thì chỉ thấy vàng.

Bài học thứ ba: tham hại mình mà còn hại cả đoàn. Một người tham thì một người chết, cả đoàn tham thì cả đoàn chết. Trong làm ăn, trong gia đình, một người không biết đủ có thể kéo cả nhà xuống. Ngược lại, một người biết đủ như Bồ-tát thì giữ được mình, giữ được tài sản, lại còn dùng tài sản ấy để bố thí, làm điều lành, vang danh khắp cõi.

Lúc bấy giờ, vua loài rắn là Xá-lợi-phất và người lãnh đạo đoàn lữ hành là Đức Phật. Câu "do đào, được tài sản, đào quá, lại mất sạch" đáng để dán ở chỗ làm việc, ở trong ví, ở trong lòng. Được rồi thì dừng. Dừng không phải là thua, mà là giữ được cái đã có. Người khôn không phải là người đào sâu nhất, mà là người biết lúc nào nên buông cuốc xuống.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Cái Giếng Cũ (Tiền Thân Jarudapàna, số 256) — Kinh Tiểu Bộ, tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121–263] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch), tr. 293–294 (kệ điểm tựa tr. 294)
Bài liên quanVua mặt gương: trí tuệ nhìn thấu mười bốn chuyện đờiMưa vàng ngập đầu gối mà lòng vẫn thấy thiếuVua rơi xuống giếng, ẩn sĩ không hỏi vua là ai