Làm sao biết một người có thật sự khôn ngoan? Không phải xem người ta nói hay. Mà xem người ta có nhìn thấu được sự thật đằng sau vẻ ngoài hay không. Chuyện vị vua mặt gương kể về một người như thế, và mười bốn chuyện đời mà chỉ trí tuệ mới gỡ được.
Thuở xưa, khi vua Janasandha trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra làm con của bà hoàng hậu chánh cung. Mặt Bồ-tát thanh tịnh, chói sáng, đạt được sắc đẹp tối thượng, như mặt gương bằng vàng được đánh bóng. Đến ngày lễ đặt tên, ngài được gọi là Àdàsa-Mukha, hoàng tử có khuôn mặt như gương. Phụ vương mất sớm, các đại thần không dám lập một hoàng tử còn trẻ lên ngôi, bèn thử tài ngài trước.
Họ bắt một con khỉ đi hai chân, mặc áo giả làm một vị sư trưởng giỏi nghề chọn vị trí tốt để làm nhà, rồi dẫn nó đến pháp đình và nói: "Thưa Thiên tử, trong thời đại của phụ vương ngài, người này là một sư trưởng có thiên tài tiên đoán vị trí tốt để làm nhà. Thiên tử hãy nhận vị ấy và ban cho vị ấy một chức vụ." Hoàng tử nhìn nó và nghĩ: "Đây không phải là người mà chỉ là một con khỉ. Bọn khỉ chỉ biết phá hoại những gì đã được làm ra." Vì vậy, hoàng tử đọc bài kệ đầu:
"Nó không giỏi làm nhà, đó là khỉ mặt nhăn, chỉ phá việc đã làm, thói của nòi giống đó."
Họ dắt khỉ đi. Sau một hai ngày, họ cho khỉ mặc y phục sang trọng, dắt đến pháp đình và nói người này là pháp quan xử kiện. Hoàng tử lại nhìn thấu: "Một người có tâm và có trí không có nhiều lông lá như vậy. Nó là con khỉ vô trí, không thể nào xử kiện được." Rồi một ngày khác, họ trang điểm cho khỉ và nói người này đã hầu hạ đầy đủ mẹ và cha. Hoàng tử đọc bài kệ thứ ba: con vật ấy không thể giúp đỡ mẹ hay cha, hay anh chị bạn. Các đình thần nói: "Hoàng tử là bậc hiền trí, có thể trị vì vương quốc." Họ làm lễ quán đảnh cho hoàng tử lên ngôi vua.
Từ đấy trở đi, Bồ-tát trị vì theo Chánh pháp, và tiếng đồn Bồ-tát là bậc hiền trí được truyền đi khắp cõi Diêm-phù-đề. Với mục đích làm chói sáng trí tuệ của Bồ-tát, mười bốn vấn đề được đem đến cho ngài giải quyết. Trong đó có câu chuyện của người hầu cận Gàmani-Canda, người hầu cũ của phụ vương ngài.
Gàmani-Canda đã già, về quê làm ruộng. Ông mượn hai con bò của một người bạn, cày xong dắt bò về trả, nhưng chỉ dắt vào chuồng chứ không giao tận tay. Đêm đến, trộm dắt bò đi mất. Người chủ bắt ông đền bò. Trên đường đi kiện, ông ghé nhà bạn ăn cơm, người vợ bạn leo thang lấy gạo, té xuống sẩy thai. Rồi ông ném đá làm gãy chân ngựa cho người giữ ngựa. Rồi ông nhảy xuống vực tự tử, lại rơi trúng người thợ đan giỏ già làm ông ta chết. Bốn người vây quanh dắt ông đến gặp vua. Dọc đường, lại có thêm mười người nhờ ông hỏi vua: thôn trưởng, kỹ nữ, thiếu phụ, con rắn, con nai, chim đa đa, nữ thần cây, rắn chúa, các vị khổ hạnh, các thanh niên Bà-la-môn. Tất cả mười bốn chuyện đời dồn lên vai một ông già.
Vua xử bốn vụ kiện một cách kỳ lạ. Vụ bò: người chủ thấy bò vào chuồng mà nói không thấy, tức là cố ý nói láo. Vua phán Canda phải móc mắt người ấy, còn Canda phải trả hai mươi bốn đồng tiền vàng. Nghe vậy, người chủ vội sụp lạy, đưa tiền cho Canda rồi bỏ trốn. Vụ sẩy thai: vua phán Canda hãy đem vợ người kia về nhà cho đến khi bà ta sanh một đứa con trai thì trả lại. Người chồng vội lạy, đưa tiền rồi bỏ chạy. Vụ ngựa: người giữ ngựa nhờ Canda đánh ngựa mà nói không nói, tức là nói láo. Vua phán cắt lưỡi người ấy, cho một ngàn đồng tiền vàng bù ngựa. Người giữ ngựa cũng đưa tiền rồi bỏ trốn. Vụ thợ đan giỏ: người con muốn có cha, vua phán Canda hãy đem mẹ nó về nhà và trở thành cha nó. Người con vội đưa tiền rồi bỏ chạy.
Rồi vua lần lượt trả lời mười bốn câu hỏi, kể ngược từ cuối lên. Các thanh niên Bà-la-môn quên kinh vì con gà trống gáy không đúng giờ. Các vị khổ hạnh làm trái cây đắng vì bỏ Sa-môn pháp. Rắn chúa làm đục nước hồ vì hay cãi nhau. Nữ thần cây mất đồ hiến cúng vì không bảo vệ người qua rừng. Chim đa đa hót hay vì dưới gò mối có ghè châu báu. Con nai chỉ ăn cỏ dưới một gốc cây vì trên cây có tổ ong mật. Con rắn bò khó vì dưới gò mối có ghè châu báu nó phải giữ. Thiếu phụ không ở được nhà chồng vì có tình nhân ở giữa đường. Kỹ nữ mất khách vì bỏ nguyên tắc cũ của mình. Thôn trưởng nghèo khổ bệnh tật vì nhận hối lộ, xử kiện không đúng pháp.
Bài học thứ nhất: trí tuệ là thấy đúng bản chất, không bị vẻ ngoài lừa. Con khỉ mặc áo đẹp vẫn là khỉ. Người khôn không nhìn áo, mà nhìn mặt, nhìn tay, nhìn thói. Trong đời, có bao nhiêu "con khỉ mặc áo đẹp" quanh ta: lời nói hay mà việc làm dở, chức tước lớn mà tâm nhỏ, vẻ ngoài sang mà bên trong rỗng. Người có trí thì nhìn một lần là biết, không cần đợi đến khi bị lừa mới hay.
Bài học thứ hai: trí tuệ không phải là biết nhiều, mà là thấy đúng chỗ. Vua không cần tra khảo dài dòng. Chỉ hỏi một câu đúng chỗ là sự thật lộ ra: "Ngươi có thấy bò vào chuồng không?" "Ngươi có nhờ Canda đánh ngựa không?" Người khôn xử việc như vậy: tìm gốc, không xử ngọn. Việc đời rối ren, nhưng gốc bao giờ cũng đơn giản: ai nói thật, ai nói dối, ai làm đúng, ai làm sai.
Bài học thứ ba: công bằng mà không tàn nhẫn. Vua xử phạt nặng trên lời nói, móc mắt, cắt lưỡi, nhưng kết quả là các bên tự hòa giải, tự trả tiền, không ai bị thương. Cái uy của người hiền khiến kẻ gian tự chùn tay. Đó là trí tuệ cao nhất trong xử việc: thắng mà không cần làm ai đau, gỡ rối mà không cần cắt đứt.
Gàmani-Canda được vua ban nhiều tài sản, lại được ban cả ngôi làng mình ở. Ông đi về với danh vọng lớn, sống tại đấy cho đến hết đời. Lúc bấy giờ, Gàmani-Canda là A-nan, còn vị vua có mặt sáng như gương ấy là Đức Phật. Trí tuệ của vua không chỉ cứu một người oan, mà gỡ rối cho cả mười bốn chuyện đời. Người có trí tuệ thật thì đi đến đâu, rối ren đến đó cũng thành gỡ được. Muốn được như vậy, hãy tập nhìn sự việc cho đúng bản chất, như vị vua mặt gương nhìn thấu con khỉ mặc áo đẹp ngay từ cái nhìn đầu tiên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư