🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Nhổ cây lên xem rễ: giúp mà thành phá

Truyện Tiền Thân · 9 phút đọc

Có những người giúp mình mà mình chỉ muốn khóc. Nhờ họ tưới cây, họ nhổ cây lên xem rễ rồi mới tưới. Nhờ họ trông con, họ cho con ăn đủ thứ linh tinh vì sợ con đói. Nhờ họ sửa một cái nhỏ, họ tháo tung cả cái máy ra. Lòng tốt thì có thật. Nhưng lòng tốt không có hiểu biết thì phá hoại còn nhanh hơn cả ác ý.

Đức Phật từng kể một câu chuyện như vậy. Chuyện này do bậc Đạo Sư kể lúc ngài trú ở một vùng quê gần Dakkinãgiri, về con trai của một người giữ vườn.

Sau mùa an cư, bậc Đạo Sư rời Kỳ Viên và đi khất thực ở một vùng gần Dakkinãgiri. Một cư sĩ mời đức Phật và đoàn Tỷ-kheo của ngài ngồi xuống khu vườn của ông để ông dâng cơm và bánh. Sau đó ông bảo: nếu có ai trong các vị muốn ngoạn cảnh thì xin cứ đi theo người giữ vườn. Rồi ông sai người giữ vườn mời chư Tăng các trái cây mà họ thích.

Lát sau, họ đến một chỗ trống. Các vị hỏi: tại sao chỗ đất này trơ trụi và chẳng có cây cối gì cả thế? Người giữ vườn đáp: đó là do con trai của một người giữ vườn đấy! Anh ta phải tưới cây con và nghĩ rằng tốt hơn là anh nên tưới nước thế nào cho hợp với độ dài của rễ cây. Vì thế, anh nhổ hết cây lên xem rễ để tùy theo đó mà tưới nước. Kết quả là nơi đây trở thành trơ trụi.

Các Tỷ-kheo trở về, kể chuyện lại cùng bậc Đạo Sư. Ngài dạy: chẳng phải chỉ bây giờ người kia mới phá hại vườn cây như vậy, trước đây anh ta cũng đã làm thế. Rồi ngài kể một chuyện đời xưa.

Ngày xưa, khi một vị vua tên là Vissasena đang trị vì Ba La Nại, một ngày lễ hội được tuyên bố. Người giữ vườn kia nghĩ rằng anh ta nên đi dự lễ. Vì thế, anh gọi các con khỉ sống trong khu vườn lại và dặn: khu vườn này là nguồn lợi lớn cho các bạn. Nay ta muốn đi dự lễ, các bạn hãy tưới đám cây con vào ngày thứ bảy nhé. Bầy khỉ đáp: vâng ạ. Anh ta giao các bì tưới cho chúng rồi ra đi.

Bầy khỉ xách nước và bắt đầu tưới rễ cây. Con khỉ già nhất kêu lên: khoan đã! Có đủ nước luôn luôn đâu phải dễ! Chúng ta phải tính sao cho tốt. Hãy nhổ cây lên và coi kỹ độ dài của rễ. Nếu cây có rễ dài, chúng phải cần nhiều nước. Còn nếu cây có rễ ngắn, chúng chỉ cần một ít nước thôi!

Cả bọn khỉ đều đồng ý. Thế rồi vài con khỉ đi nhổ cây lên. Các con khác trồng chúng lại và tưới nước vào.

Bấy giờ, Bồ Tát là một trưởng giả trẻ tuổi sống tại Ba La Nại. Nhân có việc, ngài đi ngang khu vườn và thấy việc các đàn khỉ đang làm. Ngài hỏi: ai bảo các ngươi làm thế? Bọn khỉ đáp: trưởng đoàn của chúng tôi đấy! Ngài nói: nếu trí tuệ của trưởng đoàn đã như thế thì còn lại đám chúng bây có ra gì nữa! Và để giải thích sự việc, ngài đọc bài kệ đầu: giỏi nhất trong bọn là đây, thông minh như kiểu thế này được sao? Khi kia nếu chọn tối cao, những tên còn lại phận nào định đây?

Nghe phê phán như vậy, bọn khỉ đọc tiếp bài kệ thứ hai: lời kia, người cũng chẳng hay, thế này trách cứ la rầy chúng tôi! Nếu không biết rễ ngắn dài, làm sao thấy được cây trồi lớn đây?

Nghe thế, Bồ Tát liền trả lời bằng bài kệ thứ ba: khỉ ơi, ta chẳng trách bây, cũng không trách bọn đó đây trong rừng. Chủ kia mới thật điên khùng, ra đi giao hết cây trồng nhờ coi!

Khi kể xong pháp thoại này, bậc Đạo Sư nhận diện tiền thân: người phá hoại vườn cây thời ấy là con khỉ đầu đàn, còn ta là vị trí giả kia.

Câu chuyện này buồn cười, nhưng cũng đáng sợ. Bầy khỉ không có ác ý. Chúng thật lòng muốn tưới cây cho tốt. Chúng còn suy nghĩ, còn tính toán: rễ dài thì tưới nhiều, rễ ngắn thì tưới ít. Nghe qua, lý luận ấy có vẻ hợp lý. Nhưng chỉ một bước sai, cả vườn cây chết hết. Vì cây đã nhổ lên thì không sống lại được như cũ, dù có trồng lại và tưới bao nhiêu nước.

Trong đời, chúng ta cũng hay làm như bầy khỉ. Muốn giúp con học tốt, cha mẹ kiểm tra từng bài tập, can thiệp từng điểm số, đến mức con mất hẳn khả năng tự học. Muốn giúp người thân khỏe mạnh, mình bắt họ uống đủ thứ thuốc bổ, kiêng đủ thứ, đến mức họ stress vì ăn uống. Muốn giúp đồng nghiệp, mình làm thay hết việc của họ, đến mức họ không bao giờ học được việc ấy.

Lòng tốt không có hiểu biết thì giống như nước tưới vào cây đã bị nhổ rễ. Càng tưới, cây càng chết nhanh. Vì vấn đề không nằm ở nước. Vấn đề nằm ở chỗ mình đã phá mất cái gốc.

Bài kệ cuối của Bồ Tát đáng suy ngẫm nhất. Ngài không trách bầy khỉ. Ngài trách người chủ vườn. Người chủ đi dự lễ, giao cả khu vườn cho bầy khỉ. Khỉ thì làm sao biết trồng cây? Lỗi không phải ở kẻ làm sai. Lỗi ở người giao việc sai người.

Trong nhà, trong cơ quan, chúng ta cũng hay giao việc sai người. Giao việc quan trọng cho người chưa đủ khả năng, rồi khi họ làm hỏng thì trách họ. Giao con cho người không biết dạy, rồi khi con hư thì trách con. Nhưng trách như vậy là trách nhầm chỗ. Người giao việc mới là người phải chịu trách nhiệm đầu tiên.

Vậy nên, trước khi nhờ ai giúp một việc, hãy hỏi: người này có biết làm việc ấy không? Trước khi nhận giúp ai, hãy hỏi: mình có thật sự biết làm không, hay mình chỉ có lòng tốt? Lòng tốt là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Phải có hiểu biết đi kèm.

Và nếu mình đã lỡ làm hỏng một khu vườn, hãy nhớ bầy khỉ. Chúng không cố ý. Nhưng cây thì đã chết. Xin lỗi không làm cây sống lại. Cách duy nhất là học lại từ đầu: lần sau, đừng nhổ cây lên để xem rễ nữa. Hãy tưới đúng cách, và để rễ được yên dưới đất.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện 268: Chuyện Kẻ Làm Hại Vườn (Tiền Thân Àràma-Dùsa) — Kinh Tiểu Bộ, tập 6 [Chuyện Tiền Thân 264–395] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch), tr. 13–14 (pdf-kinh-tieu-bo-ht-thich-minh-chau-gs-tran-phuong--kinh-tieu-bo-tap-6-chuyen-tien-than-264-395-ht-thich-m.txt)
Bài liên quanĐuổi hổ đi, rừng cũng mất theoCon khỉ chọc rùa và bàn tay bị kẹpCon quạ tham cá và cái giá của tham ăn