Có một kiểu người trong đời ai cũng từng gặp. Họ nói với mình những lời rất khó nghe. Đừng đi đường đó, coi chừng. Đừng tin người đó, coi chừng. Nghe xong mình khó chịu, mình nghĩ họ ghen ghét, họ cản đường mình. Rồi lại có một kiểu người khác. Họ khen mình không tiếc lời. Anh giỏi quá, chị hay quá, cứ làm đi, chắc chắn thành công. Nghe xong mình mát lòng mát dạ, mình tin họ là bạn tốt. Nhưng đời thường dạy ngược lại. Lời khó nghe chưa chắc là lời hại mình. Lời khen ngọt chưa chắc là lời thương mình.
Ngày xưa, ở thành Ba-la-nại, có một chàng trai trẻ đi đòi nợ. Cha chàng đã cho người ta vay một ngàn đồng rồi mất khi chưa lấy lại được. Trước lúc mất, mẹ chàng dặn con đi đòi món tiền ấy về, không thì sau này chẳng ai trả nữa. Chàng đi và đòi được tiền. Trên đường về, chàng phải đi qua một khu rừng, nơi có một toán cướp đang rình sẵn. Mẹ chàng lúc ấy đã mất, vì thương con quá nên hóa thành một con chó rừng, chạy ra đường tìm cách giữ con lại. Chó rừng cứ quanh quẩn trước mặt chàng, như muốn nói: con ơi, chớ vào rừng, bọn cướp đang ở đấy, chúng sẽ giết con và lấy mất tiền của con.
Nhưng chàng trai không hiểu được ý mẹ. Chàng chỉ thấy một con chó rừng cứ cản đường mình, chàng bực bội, lấy gậy và đất ném đuổi nó đi, rồi cứ thế bước vào rừng. Đi được một đoạn, chàng lại gặp một con hạc bay tới, kêu lên rằng người kia đang có trong tay một ngàn đồng, hãy giết nó đi mà lấy tiền. Ấy vậy mà chàng trai lại mừng rỡ. Chàng tưởng hạc là chim mang điềm lành, vội chắp tay chào, miệng reo lên: hót lên đi, hót lên đi. Cùng một con đường, hai con vật, một con muốn cứu chàng thì bị chàng đuổi, một con muốn hại chàng thì được chàng tôn kính.
May mà toán cướp ấy do Bồ-tát làm đầu đảng. Ngài hiểu được tiếng của muôn loài, nhìn ra hết sự việc. Ngài nghĩ: con chó rừng kia chính là mẹ của người này, vì thương con nên mới cố ngăn lại. Còn con hạc là kẻ thù, nó đang mách cho bọn cướp giết người lấy tiền. Chàng trai này thật là dại, đuổi mẹ mình là người chỉ mong mình được tốt lành, mà lại tôn kính con hạc là kẻ chỉ mong mình gặp điều dữ. Ngài cho bắt chàng trai lại, hỏi rõ đầu đuôi, rồi kể cho chàng nghe hết sự thật. Mẹ chàng đã mất sau khi chàng ra đi. Bà hóa thành chó rừng để ngăn con. Con hạc là kẻ thù, nó bảo bọn cướp giết chàng đoạt tiền. Ngài trả lại tiền cho chàng và thả chàng đi.
Đức Phật kể chuyện này để dạy về hai người tên là Panduka và Lohita. Họ hay khen bạn bè, khích lệ người ta phát biểu ý kiến, nói rằng bạn chẳng thua kém ai đâu, cứ nói đi, người ta sẽ học được nhiều điều hay ở bạn. Nhưng mặt khác, họ lại ngăn cản người kia phát biểu ý kiến của mình. Khen thì khen, mà chặn thì vẫn chặn. Kết quả là sinh ra gây gổ, bất hòa, tranh cãi. Người nghe lời khen mà không thấy cái chặn đằng sau thì cứ tưởng mình được ủng hộ, nào ngờ mình đang bị đưa vào thế khó.
Trong đời thường, chuyện này xảy ra hoài. Có người thấy mình sắp làm một việc dại dột, họ lên tiếng can. Lời can nghe chát, nghe mất lòng, mình gạt đi. Có người thấy mình sắp làm việc dại dột, họ lại vỗ tay khen hay, vì họ muốn mình cứ làm đi cho hỏng việc, hoặc vì họ muốn lấy lòng mình. Lời khen thì dễ nghe, lời can thì khó nghe. Nhưng cái dễ nghe chưa chắc đã cứu mình, cái khó nghe chưa chắc đã hại mình. Chó rừng ngăn đường thì bị ném đá, hạc kêu giết người thì được chắp tay chào. Chàng trai trong truyện đã nhầm như thế, và suýt nữa phải trả giá bằng cả mạng sống lẫn món tiền của cha mẹ.
Vậy nên, khi nghe một lời khen, hãy hỏi lại: người khen mình có mong mình tốt lên thật không, hay chỉ muốn mình vui lòng trong chốc lát. Khi nghe một lời can, hãy hỏi lại: người can mình có lý do gì không, hay mình chỉ giận vì lời ấy chạm vào tự ái. Xét việc, đừng xét lời ngọt. Người thương mình thật đôi khi nói những câu mình không muốn nghe. Người muốn hại mình đôi khi nói toàn những câu mình thích nghe. Biết phân biệt hai thứ ấy, mình mới không đuổi mẹ mình đi mà chào đón con hạc trên đầu mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư