Phần trước, con thỏ cho đi cả thân mình vì nó chẳng có gì khác để cho. Có người nghe xong sẽ hỏi: cho như thế là cho của kẻ không còn gì để mất. Còn người đang giàu, đang có, cho đi có khó không. Và khi người giàu mất hết của cải, họ còn cho được nữa không. Chuyện ông trưởng giả Visayha trả lời cả hai câu hỏi ấy.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở xứ Ba-la-nại, Bồ-tát là một đại thương gia tên là Visayha, tài sản tới tám trăm triệu đồng. Ngài có đầy đủ năm đức hạnh, rất rộng rãi về tiền bạc và ưa thích bố thí. Ngài cho xây các nhà bố thí tại bốn cổng thành, ở trung tâm thành phố và trước nhà riêng của ngài. Ở tại sáu nơi này, ngài đều đích thân đi đến bố thí, và mỗi ngày sáu trăm ngàn người đến xin. Thức ăn của Bồ-tát và thức ăn của các hành khất đều cùng một thứ y như nhau. Ngài đã làm rung động nhân dân khắp nước vì các tặng phẩm của ngài, nên trú xứ của Thiên chủ Đế Thích bị rung chuyển, chiếc ngai vàng bằng hoàng thạch của vị Thiên đế ấy đã nóng lên.
Đế Thích nhìn quanh, thấy vị đại thương gia ấy và tự nghĩ: Visayha này bố thí và phân phát tặng phẩm ở khắp nơi nên làm rung động toàn cả nước. Bằng cách bố thí, không chừng y sẽ hạ bệ ta và tự trở thành Đế Thích đấy. Ta sẽ tiêu hủy của cải y, sẽ làm y thành một kẻ nghèo và do đó sẽ khiến y không thể tiếp tục bố thí nữa được. Thế là Đế Thích làm cho dầu, đường, mật, cả kho chứa thóc cũng như các nô lệ, người làm công đều biến mất. Những người bị mất các tặng phẩm do trưởng giả bố thí đến nói với ông: thưa ngài, nhà bố thí đã biến mất ở khắp nơi, chúng tôi không tìm thấy thứ gì do ngài cung cấp. Vị trưởng giả nói: từ nay hãy lấy tiền vậy, đừng bỏ mất sự bố thí.
Ông gọi vợ, bảo hãy giữ trọn lòng từ thiện. Bà tìm khắp nhà mà cũng không thấy được một đồng lẻ nào. Bà nói: thưa ông, ngoài quần áo chúng ta đang mặc, tôi chẳng thấy gì nữa cả. Toàn cả nhà đều trống rỗng. Mở bảy kho ngọc ra, họ cũng không tìm thấy được gì. Chẳng còn thấy ai cứu giúp vợ chồng vị thương gia cả, nô lệ cũng không, người làm cũng không. Bồ-tát lại bảo vợ: bà ơi, chúng ta không thể dứt bỏ nhiều việc từ thiện của chúng ta. Bà hãy kiểm khắp nhà cho đến khi bà tìm được một thứ gì đó. Bấy giờ, một người cắt cỏ ném liềm hái, đòn và dây thừng bó cỏ trong phòng rồi chạy. Bà vợ tìm thấy các thứ ấy và bảo: ông ơi, đây là tất cả các thứ tôi tìm thấy được.
Bồ-tát nói: bà ơi, suốt mấy năm nay tôi không hề cắt cỏ, nhưng hôm nay tôi sẽ cắt cỏ mang đi bán và nhờ đó sẽ chi tiêu vào việc bố thí thích đáng. Vì sợ sẽ phải ngừng việc từ thiện, vị thương gia cầm lấy liềm hái, đòn và dây thừng rời khỏi thành phố, đến một nơi có nhiều cỏ và cắt, bó cỏ lại thành hai bó và tự bảo: một bó là của gia đình ta, còn bó kia ta sẽ dùng cho việc bố thí. Ông mang cỏ vào đòn, gánh đi bán ở cổng thành và nhận được hai đồng tiền nhỏ. Ông liền cho các hành khất phân nửa số tiền. Lúc ấy, có nhiều hành khất và họ cứ kêu xin: hãy cho chúng tôi với. Thế là ông cho luôn phần tiền còn lại và ngày hôm sau ông cùng với vợ phải nhịn đói. Cứ như thế, sáu ngày trôi qua. Sang đến ngày thứ bảy, trong khi ông đang nhặt cỏ, vì ông vốn đã mảnh mai lại phải chịu đói trong suốt bảy ngày, mặt trời chiếu nóng trên trán ông khiến mắt ông đảo lộn trong đầu, ông bất tỉnh ngã xuống, làm vung cả cỏ.
Quan sát việc Visayha làm, Đế Thích rất cảm động. Ngay lúc ấy, Thiên chủ hiện đến, đứng trên không và đọc kệ: Visayha, xưa người ban tặng, bố thí nhiều, mất hẳn giàu sang. Nay giữ mình, chớ trao ban, niềm vui bền vững, người hằng sống luôn. Bồ-tát nghe những lời ấy, liền hỏi: ngài là ai thế. Thiên chủ nói: ta là Đế Thích. Bồ-tát bảo: chính Đế Thích đã bố thí, hành trì những bổn phận đạo đức của mình, nhờ giữ gìn các ngày trai giới, làm tròn bảy hạnh nguyện nên đạt ngôi vị Đế Thích. Thế mà nay lại ngăn cấm việc bố thí đã tạo ra sự cao cả của chính ngài đây. Như vậy quả thực ngài đã phạm vào một hành vi không xứng đáng rồi. Rồi ngài đọc kệ: xin chớ để bao nhiêu của cải tôi chi tiêu, ngu dại, phóng cuồng, chìm vào dục lạc, hư danh. Chỉ xin như trước, thêm phần phúc may. Theo xe xưa, xe nay vững tiến, còn sống đây, tôi vẫn trao ban, dùng đang cảnh khổ tôi mang, ý tôi cao thượng xin đừng cản ngăn.
Đế Thích không thể nào khiến cho Bồ-tát ngưng bỏ ý định của ngài được, liền hỏi tại sao ngài bố thí. Ngài đáp: tôi không ham muốn trở thành Đế Thích, thành Phạm thiên, mà chính là mong tìm giác ngộ. Nghe nói thế, Đế Thích tỏ vẻ hân hoan, lấy tay vuốt ve lưng Bồ-tát. Ngay lúc được hưởng ân huệ ấy, toàn thân Bồ-tát tràn ngập cả niềm vui. Do năng lực siêu phàm của Đế Thích, toàn bộ tài sản của ngài trở lại với ngài. Đế Thích bảo: này đại thương gia, từ nay ngài hãy cứ bố thí, phân phát mỗi ngày một triệu hai trăm ngàn phần. Sau khi tạo cho nhà Bồ-tát tài sản vô lượng, Đế Thích từ giã ngài và đi thẳng về trú xứ riêng của mình.
Thỏ cho khi không có gì, Visayha cho khi có tất cả, rồi cho tiếp khi mất tất cả. Bố thí không phải là việc của số dư, mà là việc của thói quen và quyết định. Đế Thích thử bằng cách lấy hết của cải, tưởng nghèo sẽ làm tay cho dừng lại. Nhưng tay cho không dừng, vì lòng cho không nằm ở kho tiền mà nằm ở người cho. Còn hai đồng cuối cùng, ông vẫn chia một nửa cho người xin, rồi cho nốt nửa kia, rồi hôm sau nhịn đói. Người ta thường đợi đủ đầy mới cho, ông cho ngay cả khi chỉ còn hai đồng và một bó cỏ. Cho như thế, của cải mất rồi lại về, mà về nhiều hơn trước. Không phải vì cho để được lại, ông nói rõ ông không ham ngôi Đế Thích, chỉ mong giác ngộ. Cho mà không tính toán được mất, đó mới là cho thật. Phần sau, ta sẽ gặp một con nai cái cho đi mạng sống của mình để chồng được sống.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư