Phần trước, nai cái xin chết thay chồng. Còn có một con nai khác, cũng xin chết, nhưng không phải cho vợ hay cho chồng, mà cho cha mẹ già. Chuyện Lộc vương Hoan Hỷ kể về lòng hiếu đi cùng với hạnh cho đi, và về một món nợ nhỏ người ta thường quên.
Bậc Đạo Sư kể chuyện này tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo phụng dưỡng mẹ mình. Ngài hỏi vị Tỷ-kheo: có thật là ông phụng dưỡng người thế tục. Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Họ là ai. Bạch Thế Tôn, đó là cha mẹ con. Ngài khen: tốt lành thay, tốt lành thay, này Tỷ-kheo, ông duy trì giới luật của các trí nhân ngày xưa, vì các vị ấy ngay khi sinh làm súc vật cũng hy sinh tính mạng vì cha mẹ. Và Ngài kể một chuyện quá khứ.
Ngày xưa, lúc vua nước Kosala ngự trị dân chúng tại Saketa, Bồ-tát được sinh làm con nai. Khi lớn lên, ngài có tên là Nandiyamiga, Lộc vương Hoan Hỷ, với tính tình và đức hạnh ưu thắng, ngài phụng dưỡng song thân mình. Vua Kosala có ý thích săn bắn, hằng ngày đi vào rừng cùng một đoàn tùy tùng đông đảo, vì thế dân chúng không thể làm nghề canh tác và nghề thương mãi của họ được. Họ bèn rào một lâm viên lại, làm một cổng lớn, đào một hồ nước và gieo cỏ mọc lên, rồi vào rừng cầm gậy trong tay, đập vào các bụi rậm, đuổi bầy nai vào trong lâm viên ở như bầy bò trong chuồng. Sau đó chúng ta đóng cổng lại, trình đức vua việc ấy và đi làm công việc của chúng ta.
Lúc ấy Nandiya đã đem cha mẹ vào một bụi cây nhỏ và nằm xuống đất. Dân chúng cầm khiên mộc, vũ khí bao vây bụi rậm kề sát nhau, một vài người bước vào tìm. Nai Nandiya thấy họ liền nghĩ: thật tốt là ta sẽ hy sinh tính mạng mình hôm nay để cứu cha mẹ. Như thế, nai đứng dậy chào cha mẹ và nói: thưa cha mẹ, đám người này sẽ trông thấy cả ba chúng ta nếu họ vào trong bụi, cha mẹ chỉ có thể sống sót được bằng một cách duy nhất, và mạng sống cha mẹ là tối thượng: con sẽ hy sinh tính mạng của con vì cha mẹ, bằng cách đứng bên bờ bụi cây và chạy ra ngay khi họ đập vào bụi, sau đó họ sẽ nghĩ rằng chỉ có một con nai nhỏ trong bụi nhỏ này thôi, và sẽ không bước vào trong. Vậy cha mẹ hãy cố hết sức thận trọng. Thế là nai xin được phép đứng lên sẵn sàng chạy ra. Ngay khi bụi cây bị đám người đứng bên ngoài bờ đập mạnh và la hét, nai vụt chạy ra nên họ nghĩ rằng chỉ có một con nai trong ấy và không bước vào trong. Nandiya cùng đi với đám nai kia, được đám người ấy xua vào trong lâm viên, rồi họ đóng cổng lại và trình lên đức vua xong xuôi, họ trở về nhà.
Từ đấy, bao giờ vua cũng tự mình đi bắn nai, rồi hoặc vua mang nai về, hoặc truyền người đi tìm nó mang về. Bầy nai chuẩn bị chờ đến phiên mình, con nào đến phiên phải đứng sang một bên, rồi họ mang nó đi khi nó đã bị bắn chết. Nandiya cứ uống nước trong hồ và ăn cỏ, nhưng chưa đến phiên mình. Nhiều ngày sau cha mẹ ngài mong muốn gặp con. Liền nghĩ: con ta Nandiya là Lộc vương, mạnh khỏe như voi và hoàn toàn tráng kiện. Nếu còn sống chắc chắn nó sẽ nhảy rào về thăm chúng ta rồi. Vì thế hai vị đứng bên vệ đường, vừa thấy một Bà-la-môn, liền hỏi bằng giọng người: thưa Tôn giả, ngài đi đâu thế. Đi Saketa, vị ấy đáp. Nghe vậy, hai vị muốn nhắn đôi lời cho con: qua tháng năm cha mẹ già kiệt lực, lòng khát khao mong mỏi đợi con về.
Vị Bà-la-môn nhận lời. Ngày hôm sau ông đi đến Saketa, vào vườn ngự uyển và hỏi lớn: nai nào là Nandiya. Nai chúa đến gần ông và bảo: ta đây. Vị Bà-la-môn nói lại lời nhắn kia, Nandiya nghe vậy đáp: này Bà-la-môn, ta có thể ra đi. Chắc chắn ta có thể nhảy rào trốn đi. Song ta đã thọ hưởng thức ăn nước uống đầy đủ của đức vua và việc ấy đối với ta như một món nợ. Ngoài ra, ta đã sống lâu nay với bầy nai này, thật không hợp lý nếu ta ra đi mà không làm ích lợi cho đức vua và bầy nai nữa, hoặc không chứng tỏ sức mạnh của ta. Vậy khi nào đến phiên ta, ta sẽ làm lợi ích cho cả người lẫn vật rồi an vui trở về. Để giải thích điều này, ngài ngâm kệ: ta đội ơn vua, ăn uống tràn trề, chưa đi được, chờ khi làm ích lợi. Trước cung vua, ta sẽ giơ sườn đợi, rồi về thăm cha mẹ để thanh minh.
Sau đó, vào ngày đến lượt nai chúa, vua cùng đoàn tùy tùng đông đảo vào vườn ngự uyển. Bồ-tát đứng sang một bên. Vua bảo: ta sẽ bắn nai này. Và vua lắp một mũi tên nhọn vào dây cung. Bồ-tát chẳng bỏ chạy như các con nai khác khi sợ chết, mà lòng đầy can đảm và lấy từ ái làm kim chỉ nam. Ngài đứng yên phô bày bộ xương sườn thật cường tráng. Do động lực của từ tâm ấy, vua không thể thả mũi tên ra. Bồ-tát bảo: tâu Đại vương, tại sao Đại vương không bắn. Xin hãy bắn đi. Vua đáp: này Lộc vương, trẫm không thể bắn được. Sau đó vua hoan hỷ với lời của Bồ-tát, liền thả cung xuống và bảo: khúc gỗ vô tri giác này không biết đức độ của Nai chúa, chứ trẫm là người có tri giác lẽ nào không hiểu. Hãy tha thứ cho trẫm, nay trẫm cho Nai chúa được bình an. Bồ-tát thưa: tâu Đại vương, ngài cho ta được bình an, song còn cả đàn nai trong ngự viên này thì sao. Vua đáp: trẫm cũng sẽ cho chúng bình an nữa. Như vậy sau khi tạo được bình an cho tất cả bầy nai trong lâm viên, chim muông trên trời và bầy cá dưới nước, Bồ-tát làm vua an trú vào Ngũ giới và dạy vua mười đức tính của vị vua, đức đầu tiên là bố thí, rồi sống đời khổ hạnh của một ẩn sĩ và sau đó tái sinh vào cõi Phạm thiên.
Nandiya cho đi hai lần. Lần đầu cho cha mẹ: mạng sống của mình đổi lấy sự sống của cha mẹ. Lần sau cho vua và bầy nai: đứng yên dưới mũi tên để vua buông cung. Cái cho thứ hai không mất gì mà được tất cả: vua tha cả vườn, cả rừng. Người cho đi không tính món nợ nhỏ: nai nhớ mình đã ăn cỏ uống nước của vua, coi đó là nợ phải trả bằng việc lợi ích cho vua. Người ta hay quên ơn nhỏ, chỉ nhớ oán lớn. Nai nhớ ơn từng bữa cỏ, từng ngụm nước, nên khi đến phiên mình, nó trả ơn bằng chính thân mình, và cái trả ơn ấy lại cứu được cả bầy.
Bốn phần trước, ta đã thấy cho đi khi không có gì, cho đi khi trắng tay, cho đi mạng sống vì người thương. Phần này cho thêm một ý: cho đi cũng là trả ơn. Ai đã nuôi mình một bữa, cho mình một chỗ ở, thì món nợ ấy không trả bằng lời cảm ơn suông, mà trả bằng việc làm lợi ích cho người ấy khi đến lượt mình. Nai không trốn khỏi vườn dù nhảy rào được, vì trốn là quỵt nợ. Đứng lại dưới mũi tên, nó trả xong nợ, mà còn dư ra một vườn nai được sống. Phần cuối của chuỗi sẽ hỏi một câu nhỏ mà khó: thế nào mới gọi là sống bằng của bố thí.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư