Có một câu hỏi mà nhiều người ngại trả lời thật lòng: khi mình khốn khó, ai đã giúp mình? Và khi mình đã khá lên, mình đã đền ơn họ chưa? Có người nhớ ơn suốt đời. Có người, lúc khó khăn thì van xin, lúc khá lên thì quên sạch. Quên không phải vì cố ý. Mà vì lúc khó khăn, mình thấy ơn ấy lớn như núi. Lúc khá lên, mình lại thấy ơn ấy nhỏ như hạt cát.
Ngày xưa, Bồ-tát là vua xứ Ba-la-nại, cai trị công chính, hay bố thí. Để dẹp yên một vụ rối loạn ở biên thùy, Ngài đốc suất đại quân đi đánh. Nhưng bị thất bại, Ngài lên ngựa chạy mãi, cho tới khi tới một ngôi làng ở biên địa. Bấy giờ có ba mươi người dân trung thành sống ở đó. Họ họp nhau từ rất sớm tại trung tâm làng để làm công việc. Khi thấy vua cưỡi ngựa mặc giáp tiến đến gần cổng làng, mọi người đều sợ hãi, ai nấy chạy về nhà mình. Chỉ còn một người không chạy. Ông đến đón tiếp vua.
Ông hỏi khách lạ là kẻ theo vua hay kẻ phiến loạn. Vua bảo: tôi theo đức vua. Ông nói: vậy hãy theo tôi. Rồi ông dẫn vua về nhà, bảo vua ngồi vào chỗ của riêng mình, bảo vợ rửa chân cho khách, dâng vua đồ ăn ngon nhất mà ông có thể làm được, chuẩn bị giường cho vua nghỉ. Vua nằm xuống. Còn ông chủ nhà thì cởi giáp ngựa, thả nó ra, cho nó uống nước, ăn cỏ, lấy dầu lau rửa nó. Ông săn sóc vua ba bốn ngày, chu đáo như vậy.
Rồi vua bảo: này bạn, bây giờ tôi đi đây. Người chủ lại làm đủ mọi việc để chuẩn bị cho vua và con ngựa. Trước khi từ giã, vua nói: người ta gọi tôi là Đại kỵ sĩ. Nhà tôi ở tại trung tâm thành phố. Nếu khi nào bạn có công việc gì đến đó, hãy đứng ở cái cửa bên tay phải và hỏi người gác cổng Đại kỵ sĩ ở chỗ nào, rồi hãy cùng người ấy đến nhà tôi.
Vua trở về kinh thành. Đạo quân đón Ngài về. Khi vào thành, vua đứng ở lối vào cổng, gọi người gác cổng và ra lệnh: có một người kia sống tại một làng ở biên địa sắp đến đây để mong được gặp ta. Người ấy sẽ hỏi nhà của Đại kỵ sĩ ở đâu. Hãy dắt tay người ấy và dẫn đến ra mắt ta. Làm xong việc bạn sẽ có một ngàn đồng.
Nhưng người kia mãi không đến. Vua tăng thuế ở ngôi làng mà ông sống, lần thứ hai, rồi lần thứ ba, ông ta vẫn không đến. Bấy giờ dân làng họp nhau lại, nói với ông ta: từ khi kỵ sĩ kia đến với ông, chúng ta bị sưu thuế đè nặng đến nỗi không cất đầu lên được. Ông hãy đến gặp Đại kỵ sĩ để nhờ ông ta làm đỡ bớt gánh nặng cho chúng ta.
Ông đáp: được rồi, tôi sẽ đi, nhưng tôi không thể đi với tay không đâu. Bạn tôi có hai đứa con trai, vậy các người hãy chuẩn bị đồ trang sức, quần áo cho vợ con bạn tôi và cho cả chính anh ta nữa. Dân làng chuẩn bị đầy đủ mọi thứ để làm quà. Ông mang quà cùng một cái bánh rán tại nhà, đến cửa bên tay phải, hỏi người gác cổng nhà của Đại kỵ sĩ ở đâu. Người gác cổng dắt ông tới cổng cung vua.
Vua nghe tin, liền đứng dậy, bảo: hãy để cho bạn ta vào cung cùng các thứ ông mang theo. Rồi Ngài ra đón tiếp, ôm lấy ông. Sau khi hỏi thăm vợ con ông, Ngài dắt tay ông bước lên bệ, đưa ông ngồi vào ngai, dưới cây lọng trắng. Ngài gọi chánh hoàng hậu đến, bảo: hãy rửa chân cho bạn ta. Hoàng hậu rửa chân ông xong, vua tưới nước trong bình vàng, xức dầu thơm vào chân ông. Vua hỏi: bạn có gì cho chúng ta ăn không? Ông lấy bánh trong xách ra. Vua nhận bánh bỏ vào đĩa vàng, bảo mọi người hãy ăn các thứ bạn ta mang đến, rồi Ngài cũng ăn bánh ấy.
Mọi sự đều được thi hành. Vua cho đánh trống trong thành, họp các triều thần lại, rồi nhường cho ông ta một nửa vương quốc. Từ đó hai vị cùng ăn, uống, ở với nhau, trở nên đôi bạn vững bền, bất ly. Vua cho mời vợ ông và gia đình đến, xây cho họ một ngôi nhà trong thành phố.
Bấy giờ các đại thần tức giận, đến nói với thái tử: đức vua cho người gia trưởng kia một nửa vương quốc, ăn uống ở chung với ông ta, ra lệnh cho chúng ta phải kính chào các con của ông ta. Ông ta đã làm gì cho đức vua, chúng ta cũng chẳng rõ. Sao đức vua lại làm thế? Thái tử tâu lại với vua. Vua bảo: con có biết sau khi bại trận, ta đã trú ở đâu không? Ta đã sống trong nhà của người này. Khi sức khỏe bình phục, ta trở về và tiếp tục trị vì, làm sao ta lại không ban vinh dự cho ân nhân của ta chứ?
Rồi Bồ-tát đọc lên những bài kệ, ý rằng: giúp cho kẻ dại, kẻ ngoa, đến khi khẩn cấp, ai mà cứu cho? Thi ân cho kẻ hiền hòa, đến khi khẩn cấp, người ấy giúp ngay. Bao nhiêu công của dù dày, giúp cho kẻ xấu cũng như không. Những ai là kẻ có lòng, ta tuy giúp ít mà công được bền. Một lần việc nghĩa gây nên, ngai vàng xứng giá đáp đền.
Đức Phật kể chuyện này về Trưởng lão Ànanda: ngày xưa cũng thế, các trí giả hành động theo nguyên tắc một nghĩa cử đáng được đền đáp. Bấy giờ, Ànanda là người dân làng biên địa kia, còn Ngài là vua xứ Ba-la-nại.
Câu chuyện này dạy chúng ta về đền ơn. Người dân làng biên địa kia, khi vua bại trận chạy đến, ông không biết đó là vua. Ông chỉ thấy một người lạ mệt mỏi, cần chỗ trú. Ông đón tiếp như đón một người bạn. Ông không tính toán: người này là ai, giúp họ thì được gì. Ông chỉ làm điều phải làm. Và vua, khi đã trở lại ngai vàng, cũng không quên. Ngài chờ ông đến, rồi đền ơn bằng nửa vương quốc.
Có người sẽ nói: cho nửa vương quốc thì quá nhiều. Nhưng vua không tính bằng cơm nước. Vua tính bằng lúc mình khốn khó nhất, ai đã không bỏ mình. Lúc bại trận, ai cũng đóng cửa. Chỉ một người mở cửa. Cái ơn ấy, không đo bằng tiền được.
Ngày nay, chúng ta cũng vậy. Ai cũng có lúc khốn khó. Lúc ấy, người đưa tay ra giúp mình, dù chỉ là một bữa cơm, một chỗ ngủ, một lời an ủi, thì ơn ấy lớn lắm. Đừng đợi đến khi mình giàu có mới nhớ. Và khi mình đã khá lên, đừng tiếc. Người ta cho mình lúc mình không có gì, thì mình cho lại lúc mình có, có bao nhiêu cũng không gọi là nhiều.
Cũng nên học người dân làng kia: ông giúp người không phải để được đền ơn. Ông không biết khách là vua. Ông giúp vì đó là việc phải làm. Giúp xong thì thôi, không kể công, không đòi trả.
Và vua cũng dạy: đền ơn phải xứng với ơn, không đền cho có lệ. Ơn cứu mạng lúc khốn khó, không thể đền bằng một lời cảm ơn suông.
Cho nên, nếu hôm nay mình còn nhớ ai đã giúp mình lúc khó khăn, thì đừng chỉ nhớ trong lòng. Hãy tìm cách đền ơn, bằng việc làm cụ thể. Một cuộc gọi, một bữa cơm, một sự giúp đỡ khi họ cần. Đừng để đến khi quá muộn, mới tiếc rằng mình chưa kịp đền ơn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư