Có những gia đình, hai anh em cùng một cha một mẹ, cùng một hoàn cảnh, vậy mà đời hai người rẽ sang hai hướng khác nhau. Người anh làm gì cũng vội, thấy cơ hội là lao vào ngay, cuối cùng cứ gặp chuyện. Người em thì chậm hơn một nhịp, nhìn trước nhìn sau, vậy mà việc gì cũng xong. Người ngoài nhìn vào, tưởng người em may mắn hơn. Nhưng thật ra không phải may mắn. Chỉ là một người biết chờ đúng lúc, còn một người thì không.
Ngày xưa, ở nước Ma-kiệt-đà, có một con nai già làm chúa của cả đàn nai một ngàn con. Nó sinh được hai con nai, tên là Lakkhana, nghĩa là Điềm Lành, và Kala, nghĩa là Đen. Khi đã già, nai cha giao cho mỗi con coi sóc năm trăm con nai. Từ đó, hai anh em nai mỗi người dẫn một đàn riêng.
Đến mùa lúa chín, ruộng đồng đầy lúa trổ. Đó cũng là mùa nguy hiểm nhất cho đàn nai. Dân làng đào hầm hố, cắm chông, bày bẫy đá, đặt đủ loại cạm bẫy để giết những con thú xuống ăn lúa. Nhiều con nai đã bỏ mạng trong mùa này.
Nai cha biết rõ điều đó, nên gọi hai con lại dặn: nay là thời lúa chín, nhiều nai đã gặp nạn. Ta đã già, ta sẽ ở lại một chỗ. Còn các con, hãy đem đàn nai của mình ẩn vào những con đường núi đá trong rừng, đợi khi lúa gặt hái xong, sẽ trở về.
Hai con nai vâng lời cha, mỗi con dẫn đàn của mình lên núi. Dân làng biết được con đường chúng đi, nên rình sẵn ở những chỗ kín dọc đường, để bắn và giết chúng.
Nai Kala, vì ngu si, không biết lúc nào nên đi, lúc nào không nên đi. Nó cứ đem đàn nai đi sáng, đi chiều, lúc chạng vạng, lúc rạng đông, ngang qua cửa làng. Nông dân hoặc lộ liễu, hoặc ẩn nấp chỗ này chỗ kia, giết chúng không thương tiếc. Nhiều con nai gặp nạn. Số còn lại đi vào rừng với nó rất ít.
Còn nai Lakkhana thì khác. Nhờ có trí, nó biết lúc nào nên đi, lúc nào không nên đi. Nó không đi ngang qua cửa làng, không đi ban ngày, không đi lúc hoàng hôn, không đi lúc rạng đông. Nó chỉ đem đàn nai đi vào lúc nửa đêm, khi dân làng đã ngủ say, khi đường làng vắng người. Nhờ vậy, không một con nai nào gặp nạn. Cả đàn năm trăm con cùng nó đi vào rừng, sống bốn tháng ở đó, đợi lúa gặt xong mới xuống núi.
Đến lúc trở về, Kala lại lặp lại cái ngu si cũ. Nó lại dẫn đàn đi ban ngày, ngang qua cửa làng. Những con nai còn lại gặp nạn một lần nữa. Cuối cùng, chỉ có một mình nó trở về với cha.
Còn Lakkhana, không làm một con nai nào bị nạn, cùng với năm trăm con nai vây quanh, đi về với cha mẹ. Khi nai cha thấy hai con trở về, nó nói lên bài kệ: người có giới hạnh thì được phần thưởng đón mừng. Hãy xem Lakkhana trở về, cầm đầu chúng bà con. Hãy xem Kala này, với bà con hủy diệt.
Đức Phật kể xong, nói rõ: con nai Kala chính là tiền thân của Đề-bà-đạt-đa, kẻ sau này phá hòa hợp Tăng. Con nai Lakkhana là tiền thân của Xá-lợi-phất. Còn nai cha chính là tiền thân của Như Lai.
Câu chuyện này ngắn, mà ý thì dài. Hai anh em nai cùng một cha, cùng một lời dặn, cùng một con đường lên núi. Khác nhau chỉ ở một chỗ: một con biết chờ, một con không biết chờ.
Kala không phải là con nai ác. Nó thương đàn của nó, nó cũng muốn đưa đàn lên núi an toàn như em nó. Nhưng nó không biết nhìn thời điểm. Nó đi lúc nào tiện cho nó, chứ không phải lúc nào an toàn cho đàn. Sáng cũng đi, chiều cũng đi, rạng đông cũng đi, chạng vạng cũng đi. Cứ thấy đường là đi. Mà đường nào cũng có bẫy. Kết quả là đàn của nó chết gần hết, mà nó vẫn không hiểu vì sao.
Lakkhana thì ngược lại. Nó cũng muốn đi, nhưng nó chờ. Chờ đến nửa đêm, khi người đã ngủ, khi bẫy vẫn còn đó mà không còn ai rình bắn. Nó không đi nhanh hơn em nó, nó đi chậm hơn, ít hơn, chỉ đi đúng một lúc trong ngày. Vậy mà cả đàn còn nguyên.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng thường giống Kala hơn là giống Lakkhana. Có việc cần nói, thấy bực là nói ngay, không cần biết người ta đang mệt hay đang vui. Có món tiền cần đầu tư, thấy người ta lời là lao vào ngay, không cần biết lúc đó có phải lúc của mình không. Có chuyện cần quyết, cứ quyết cho xong, để rồi sau đó ngồi tiếc.
Người ta hay nghĩ rằng nhanh là giỏi, chậm là dở. Nhưng câu chuyện hai anh em nai dạy điều ngược lại. Nhanh mà sai lúc thì nhanh để làm gì? Đi ban ngày qua cửa làng, đi nhanh mấy cũng chỉ nhanh đến chỗ chết. Còn đi lúc nửa đêm, chậm rãi, từng bước một, mà cả đàn được sống.
Biết chờ không phải là lười, không phải là sợ. Biết chờ là biết nhìn. Nhìn xem lúc này có phải lúc của mình không. Nhìn xem người trước mặt mình đang ở tâm trạng nào. Nhìn xem con đường mình sắp đi có bẫy hay không. Cái nhìn đó, trong nhà Phật gọi là trí. Mà trí thì không mua được bằng tiền, cũng không có được bằng cách đọc nhiều sách. Trí có được bằng cách chịu khó dừng lại một chút trước khi bước.
Có người hỏi: vậy cứ chờ mãi thì bao giờ mới làm? Câu trả lời nằm ngay trong chuyện. Lakkhana không chờ mãi. Nó vẫn đi, vẫn dẫn đàn lên núi, vẫn trở về đúng hẹn. Nó chỉ không đi vào những lúc nguy hiểm. Chờ đúng lúc, rồi đi cho dứt khoát. Đó mới là biết chờ.
Hôm nay, nếu có việc gì đang làm mình nôn nóng, xin hãy nhớ hai anh em nai. Đừng hỏi mình đi nhanh hay đi chậm. Hãy hỏi mình đi có đúng lúc không. Vì có những con đường, chỉ cần đi lệch một lúc thôi, là cả đàn phải trả giá. Mà cũng có những con đường, chỉ cần chờ thêm một đêm thôi, là cả đàn được bình an.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư