Có những nỗi buồn làm người ta quên cả ăn, quên cả ngủ, quên cả việc làm. Người thân vừa mất, nhà cửa bỗng trống hoác, mọi thứ quen thuộc đều gợi nhớ. Có người lang thang ra nghĩa địa ngồi cả ngày, nói chuyện một mình với nấm mộ. Nỗi đau mất người thân không phải là thứ có thể khuyên bằng vài câu nói suông.
Chuyện kể rằng, khi đức Phật trú tại Kỳ Viên, có một người chủ đất có vợ chết. Chàng chẳng thiết tắm rửa, ăn uống, bỏ bê công việc nông trại. Quá sầu đau, chàng lang thang khắp nghĩa địa mà than vãn, trong khi cận y duyên cho quả Dự lưu đang bừng lên như ánh lửa trong đầu chàng.
Đức Phật vào lúc sáng sớm đã thấy được chàng và tự nghĩ: ngoài Ta ra, không ai có thể giải được nỗi sầu muộn của người này. Thế là sau khi khất thực và thọ thực xong, Ngài đem theo Tỷ-kheo thị giả đến nhà người chủ đất ấy. Chàng ra đón Ngài, cung kính mời Ngài ngồi vào chỗ đã soạn sẵn rồi đảnh lễ và ngồi xuống một bên.
Đức Phật hỏi: này cư sĩ, vì sao ông im lặng thế? Chàng đáp: bạch Thế Tôn, con đang sầu muộn vì nàng. Đức Phật dạy: này cư sĩ, cái gì có thể tan rã thì tan rã, nhưng khi điều này xảy ra, người ta không nên phiền muộn. Các bậc Hiền trí ngày xưa khi mất vợ, họ biết chân lý này và do đó họ không đau buồn. Rồi do thỉnh cầu của chàng, đức Phật kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì thành Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi lớn lên, ngài theo đuổi tất cả các môn học tại Takkasilà rồi trở về với cha mẹ ngài. Cha mẹ ngài bảo ngài là họ sẽ tìm cho ngài một người vợ. Bồ-tát nói: con không muốn sống đời có vợ con. Khi cha mẹ qua đời, con sẽ sống đời của một nhà tu khổ hạnh.
Vì cha mẹ cứ nài nỉ mãi, ngài sai làm một bức tượng bằng vàng và bảo: nếu cha mẹ kiếm cho con được một thiếu nữ giống như tượng này thì con sẽ lấy làm vợ. Cha mẹ ngài liền sai người đặt tượng vàng trong một xe đóng kín, đi tìm khắp các đồng bằng nước Ấn Độ, đến khi nào thấy một tiểu thư Bà-la-môn giống như vậy thì đem tượng vàng đổi lấy và đem thiếu nữ về.
Bấy giờ, có một Thánh giả từ cõi Phạm thiên tái sanh làm thiếu nữ tên là Sammillabhàsini, ở một thành phố thuộc vương quốc Kàsi, trong nhà một Bà-la-môn giàu có. Ở tuổi mười sáu, nàng tươi đẹp như một tiên nữ. Dân làng trông thấy tượng vàng liền nhận ra nàng, và các thị giả tìm đến gia đình ấy chọn nàng làm hôn thê cho chủ của họ.
Nàng nhắn với cha mẹ: khi cha mẹ mất, con sẽ sống đời tu hành, con không muốn lập gia đình. Nhưng cha mẹ nàng vẫn nhận tượng vàng và gởi con gái đi cùng đoàn tùy tùng đông đảo. Lễ cưới được cử hành trái với ý nguyện của cả hai. Dù chung một phòng, một giường, cả hai vẫn sống với nhau như hai vị tu sĩ thanh tịnh, không nhìn nhau bằng con mắt dục lạc.
Chẳng bao lâu, cha mẹ của Bồ-tát qua đời, ngài lo tang lễ, rồi gọi Sammillabhàsini đến và bảo: này em, tài sản hai nhà ta đều lớn, em hãy lấy hết đi và sống đời gia trưởng. Ta sẽ trở thành một người tu khổ hạnh. Nàng trả lời: chàng ơi, nếu chàng trở thành một ẩn sĩ thì em cũng sẽ trở thành một ẩn sĩ, em không thể bỏ chàng được.
Như vậy, họ bố thí hết gia sản, vứt bỏ gia tài như nhổ bỏ một búng đàm, rồi cả hai đi vào vùng Tuyết sơn sống đời khổ hạnh. Sau một thời gian dài ăn trái và rễ cây, họ xuống núi kiếm muối và giấm, rồi đến Ba-la-nại, trú trong vườn cây của nhà vua.
Trong khi họ sống ở đó, vị nữ tu trẻ tuổi mảnh mai vì ăn cơm nhạt mà bị bệnh kiết lỵ, không có thuốc chữa nên trở nên quá gầy yếu. Bồ-tát đi khất thực phải ẵm nàng theo, đặt nàng nằm trên một ghế dài trong tiền đường rồi vào thành. Khi ngài vừa ra đi thì nàng tắt thở. Mọi người thấy vậy liền tụ họp quanh nàng khóc lóc tiếc thương.
Sau khi đi khất thực trở về, Bồ-tát nghe nàng đã chết liền bảo: cái gì có tính chất tan rã thì tan rã. Nói thế xong, ngài ngồi xuống chiếc ghế dài nàng đang nằm và ăn thức ăn rồi súc miệng. Mọi người tụ tập lại quanh ngài và nói: bạch Tôn giả, vị nữ tu khổ hạnh này là gì của ngài? Ngài đáp: khi tôi còn là cư sĩ, nàng đã là vợ tôi. Họ nói: trong khi chúng tôi khóc lóc tiếc thương, tại sao ngài lại không khóc?
Bồ-tát bảo: khi nàng còn sống, nàng đã thuộc về tôi theo một số phận nào đó. Khi nàng sang thế giới khác, chẳng có gì thuộc về nàng cả. Nàng đã bước vào lãnh vực của các vị khác. Thế thì tại sao tôi lại phải khóc nàng? Rồi ngài thuyết giảng chân lý cho mọi người qua các bài kệ, đại ý rằng: sao ta nhỏ lệ vì em chứ, hỡi Sammillabhàsini, em xinh đẹp đã chết đi, từ nay ta hẳn còn gì em đâu? Đời bất ổn ta đây đã tính, mất bạn bè chẳng tránh được ra, hãy yêu mọi thứ còn kia, chớ buồn khi chúng phải lìa xa ta.
Đức Phật thuyết giảng Chánh pháp qua các bài kệ này và giải thích sự vô thường của vạn vật. Mọi người hoàn tất lễ tang cho vị nữ tu ấy. Còn Bồ-tát quay về dãy Tuyết sơn, đạt tuệ giác cao hơn do thiền định, rồi ngài tái sanh cõi Phạm thiên.
Khi đức Phật chấm dứt pháp thoại, Ngài tuyên thuyết Tứ đế. Ở phần kết thúc Tứ đế, người chủ đất đắc quả Dự lưu. Sau đó, đức Phật nhận diện tiền thân: bây giờ, mẹ của Ràhula là Sammillabhàsini, còn Ta là nhà tu khổ hạnh ấy.
Câu chuyện này không bảo chúng ta đừng buồn khi mất người thân. Buồn là chuyện tự nhiên. Nhưng nó chỉ cho ta thấy một cách buồn khác: buồn mà không bị nỗi buồn nhấn chìm. Vị Bồ-tát không khóc, không phải vì ngài không thương, mà vì ngài thấy rõ: cái gì có tính chất tan rã thì tan rã. Khóc lóc không kéo nàng trở lại, mà chỉ làm khổ thêm người còn sống.
Trong đời thường, chúng ta thường giữ nỗi đau như giữ một món đồ quý. Càng giữ chặt, càng đau. Có người mất người thân đã mười năm mà vẫn sống như ngày đầu tiên, không ăn, không ngủ, không làm việc, như thể nỗi đau ấy là cách duy nhất để chứng tỏ mình còn thương. Nhưng thương không nhất thiết phải đau. Thương có thể là sống tốt phần đời còn lại và giữ gìn những điều tốt đẹp mà người đã mất để lại.
Bài kệ trong truyện nói rất thẳng: hãy yêu mọi thứ còn kia, chớ buồn khi chúng phải lìa xa ta. Những người còn sống quanh ta, những việc còn làm được hôm nay, đó mới là nơi tình thương có thể đặt xuống. Còn những gì đã tan rã thì hãy để nó tan rã. Không phải là quên, mà là hiểu. Hiểu rồi thì buồn vẫn còn đó, nhưng nó không còn làm chủ mình nữa, như người chủ đất trong truyện đã bước qua được nỗi sầu của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư