Có một hình ảnh rất thật về lòng tham: một con diều hâu cắp được miếng thịt, bay vù lên trời, tưởng mình đã có được bữa ăn ngon. Nhưng ngay lập tức, cả bầy chim khác xúm lại, mổ tới tấp bằng chân, bằng vuốt, bằng mỏ. Diều hâu đau quá đành thả miếng thịt xuống. Một con khác sà xuống vồ lấy, rồi cũng bị cả bầy đuổi theo, cũng đau như trước, cũng đành thả rơi. Hễ con nào được thịt thì bị đám còn lại đuổi theo, con nào nhả thịt ra thì được yên thân. Cứ thế, miếng thịt chuyền từ mỏ này sang mỏ khác, mà không con nào được ăn yên ổn một miếng.
Chuyện kể rằng, khi đức Phật trú tại Kỳ Viên, có một Bà-la-môn từng thử thách đức hạnh của mình. Hai câu chuyện tương tự có cùng tựa đề Chuyện thử thách giới đức đã được kể trước đây. Ở đây, Bồ-tát là vị giáo sĩ hoàng gia của vua xứ Ba-la-nại.
Để thử thách đức hạnh của mình, luôn trong ba ngày, mỗi ngày ngài lấy một đồng tiền trong kho của vua. Ngài bị cáo là ăn trộm và bị đưa ra trước nhà vua. Ngài nói lên một bài kệ, đại ý rằng: quyền lực trên đời khó sánh tày, đức hiền uy lực diệu kỳ thay, khi mang lấy dáng dấp hiền hậu, rắn độc tránh điều tổn hại ngay.
Sau khi ca ngợi đức hạnh bằng bài kệ trên và được vua tha cho, ngài sống đời tu khổ hạnh. Bấy giờ, có một con diều hâu chộp được một miếng thịt trong một hàng bán thịt kia, cắp thịt vào chân và bay vù lên không. Bọn chim liền vây lấy nó, tấn công nó bằng chân, bằng vuốt và mỏ. Không chịu nổi đau đớn, diều hâu ấy đành thả miếng thịt. Một con khác chộp lấy thịt, con này cũng bị tấn công, bị đau như trước đành thả rơi miếng thịt. Rồi một con khác sà xuống vồ miếng thịt. Hễ con nào được thịt thì bị đám còn lại đuổi theo và con nào nhả thịt ra thì được yên thân.
Bồ-tát thấy thế liền nghĩ: những tham dục của chúng ta cũng giống như những miếng thịt. Ai nắm lấy chúng thì bị đau khổ, ai thả chúng ra thì được an bình. Và ngài đọc bài kệ thứ hai, đại ý rằng: chim cắt đang khi có thức ăn, bọn chim mồi đến mổ đau ran, khi chim đành thả rơi phần thịt, bọn chúng liền thôi, chẳng ngó ngàng.
Rồi vị khổ hạnh đi ra khỏi thành phố. Trên đường rong ruổi, ngài đến một ngôi làng kia và vào lúc chiều tối, ngài nằm nghỉ trong nhà của một người nọ. Bấy giờ, có một nữ tỳ tên Pingalà hẹn hò với một nam nhân: anh hãy đến vào giờ ấy, giờ ấy. Sau khi rửa chân cho chủ và gia đình chủ, và khi mọi người đều nằm ngủ, cô ta ngồi ở bậc cửa chờ tình nhân đến. Suốt canh một và canh hai cô đều tự bảo: bây giờ chàng sắp đến rồi. Nhưng khi trời sáng, cô hết hy vọng và tự bảo: thế là chàng không đến. Rồi cô ta nằm xuống và ngủ ngon.
Bồ-tát thấy chuyện xảy ra như thế liền tự bảo: người phụ nữ này từng ngồi quá lâu như thế hy vọng người tình sẽ đến, nhưng bây giờ nàng biết anh ta không đến, trong cơn thất vọng, nàng ngủ thật an bình. Thế là ngài nghĩ rằng trong một thế giới xấu xa, hy vọng mang đến sầu khổ thì thất vọng mang lại an bình. Ngài liền đọc bài kệ thứ ba, đại ý rằng: vui thay mơ ước được hoàn thành, trái ngược dường bao, mộng vỡ nhanh, hy vọng tiêu tan, dù chán nản, Pingalà đấy, ngủ an lành.
Ngày hôm sau, ngài ra khỏi làng và đi vào một khu rừng trông thấy một vị ẩn sĩ đang ngồi trên đất chuyên tâm thiền định. Ngài nghĩ: ở đời này và cả đời sau, không có hạnh phúc nào hơn niềm cực lạc của thiền định. Rồi ngài đọc bài kệ thứ tư, đại ý rằng: ở cõi này hay ở cõi nào, không gì vượt hỷ lạc thiền đâu, kẻ nào miệt mài tu thanh tịnh, thân được bình an, hại chẳng vào.
Thế rồi ngài đi sâu vào rừng, sống cuộc đời ẩn dật của một vị tiên nhân chứng đạo, phát huy thắng trí do thiền định rồi được vào cõi Phạm thiên. Thuyết giảng xong, đức Phật nhận diện tiền thân: bấy giờ, vị giáo sĩ nọ chính là Ta.
Câu chuyện này kể về một người đi thử thách chính mình, và trên đường đi, ông học được ba bài học lớn. Bài học đầu tiên đến từ con diều hâu và miếng thịt: tham dục giống như miếng thịt mà bầy chim giành nhau. Ai nắm lấy thì bị đau khổ, ai thả ra thì được yên thân. Trong đời thường, chúng ta cũng vậy. Một chức vụ, một món tiền, một mảnh đất, một người tình, ai nắm được thì cả bầy xúm lại tranh giành, đố kỵ, nói xấu. Người nắm giữ thì lúc nào cũng phải canh chừng, sợ mất, sợ bị cướp. Đến khi chịu không nổi mà buông ra, thì bỗng dưng được yên. Miếng thịt không có lỗi, lỗi là ở chỗ ta cứ tưởng nắm được nó thì sẽ hạnh phúc.
Bài học thứ hai đến từ cô nữ tỳ Pingalà. Cô ngồi chờ người tình suốt hai canh, lòng đầy hy vọng, mắt không dám nhắm. Đến khi trời sáng, biết người ta không đến nữa, cô nằm xuống và ngủ ngon. Hy vọng mang đến sầu khổ, thất vọng mang lại an bình. Nghe qua tưởng như nghịch lý, mà ngẫm kỹ thì rất đúng. Bao nhiêu đêm chúng ta mất ngủ chỉ vì chờ một tin nhắn, chờ một lời hứa, chờ một kết quả? Chính cái chờ đợi ấy làm ta khổ, chứ không phải cái kết quả. Khi ta buông được cái chờ đợi, lòng tự nhiên yên. Không phải là hết thương, mà là hết bám víu.
Bài học thứ ba đến từ vị ẩn sĩ ngồi thiền trong rừng. Sau khi thấy miếng thịt và thấy cô gái chờ đợi, vị giáo sĩ chợt hiểu: ở đời này và cả đời sau, không có hạnh phúc nào hơn niềm cực lạc của thiền định. Hạnh phúc thật không nằm trong miếng thịt mà bầy chim giành nhau, cũng không nằm trong lời hẹn của một người tình không đến. Nó nằm trong sự yên lặng của một tâm đã buông xuống.
Ba bài học ấy nối lại thành một con đường: thử thách đức hạnh của mình, thấy rõ lòng tham như miếng thịt, thấy rõ hy vọng như gánh nặng, rồi tìm đến sự an bình của thiền định. Vị giáo sĩ trong truyện không phải là người hoàn hảo từ đầu. Ông cũng từng lấy trộm tiền trong kho vua để thử mình, cũng từng bị cáo buộc, cũng từng phải đứng trước vua mà giải thích. Nhưng chính vì dám thử thách mình mà ông học được những điều mà người chỉ nói suông không bao giờ học được.
Cho nên, nếu hôm nay bạn đang nắm chặt một miếng thịt nào đó trong đời mình, một tham vọng, một mối tình, một món lợi, mà càng nắm càng đau, hãy thử nhớ đến con diều hâu. Thả nó ra xem sao. Biết đâu, khi miếng thịt rơi xuống, bầy chim sẽ bay đi, và bạn sẽ được yên thân lần đầu tiên sau bao nhiêu năm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư