🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Tiếng kêu quá sớm của chim cu non

Truyện Tiền Thân · 9 phút đọc

Có những lời nói ra đúng lúc thì cứu được cả một đời người, mà nói sai lúc thì hại cả một đời người. Một câu nói đùa không đúng chỗ có thể làm tan vỡ một tình bạn mười năm. Một lời thật nhưng nói quá sớm có thể làm hỏng cả một kế hoạch. Một câu khoe khoang trong lúc cao hứng có thể khiến người ta mất hết niềm tin. Lời nói cũng giống như mũi tên: đã bắn ra thì không lấy lại được, và bắn sai lúc thì trúng ngay vào chính mình.

Chuyện kể rằng, khi đức Phật trú tại Kỳ Viên, có chuyện về Trưởng lão Kokàlika. Câu chuyện khởi đầu được kể đầy đủ trong Chuyện Hiền giả Takkàriya. Đức Phật kể lại một chuyện đời xưa như sau.

Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì thành Ba-la-nại, Bồ-tát là một vị đại thần rất được vua trọng vọng. Bấy giờ, vua có tính lắm lời. Bồ-tát tự nghĩ: ta sẽ làm dứt tính huyên thuyên của vua. Và ngài chờ đợi dịp thuận tiện để giảng giải cho vua.

Một hôm, vua vào trong vườn cây và ngồi trên một phiến đá dành cho mình. Vua ngồi xuống gốc cây xoài, trên đó có một con chim cu đen đẻ trứng vào tổ của một con quạ rồi bỏ đi. Con quạ mái chăm lo cái trứng chim cu. Chẳng bao lâu, trứng nở ra một chim cu con. Quạ tưởng rằng đấy chính là con của nó nên nó chăm sóc chim cu, mang mồi về cho nó ăn.

Con chim nhỏ còn chưa đủ lông đủ cánh, đã kêu lên tiếng chim cu non nớt. Quạ liền nghĩ: con chim non này ngay bây giờ đã thốt lên giọng lạ lùng. Khi nó lớn lên nó sẽ còn làm gì nữa? Thế là quạ lấy mỏ mổ chết chim cu và ném nó ra khỏi tổ. Xác chim cu rơi xuống chân vua.

Vua hỏi Bồ-tát: này khanh, thế này là nghĩa gì? Bồ-tát nghĩ: ta đang tìm việc tốt để giảng cho vua một bài học, và nay ta đã được dịp ấy rồi. Vì vậy, ngài nói: tâu Đại vương, những hạng lắm lời, nói quá nhiều không đúng lúc, đều phải gặp như thế. Tâu Đại vương, chim cu nhỏ bé này được quạ nuôi nấng khi còn chưa đủ lông cánh, nó đã thốt lên một tiếng kêu quá sớm. Thế là quạ biết rằng đấy không phải là con của nó liền mổ chết và ném nó ra khỏi tổ. Tất cả những ai nói không đúng lúc và nói nhiều quá, dù cho đó là người hay vật đều phải chịu đau khổ như thế cả.

Rồi ngài đọc lên hai bài kệ, đại ý rằng: kẻ phạm lỗi nói không thích đáng, như chim cu tận mạng oan thôi, dù cho thuốc độc, gươm mài, cũng không tàn hại bằng lời nói sai. Người khôn đắn đo hoài lời nói, với người thân không vội tỏ lòng, muốn trao lời, xét tận cùng, như Kim Sí điểu bắt thần rắn kia.

Từ khi Bồ-tát thuyết giáo như thế, vua trở nên đắn đo trong lời nói. Vua càng trọng vọng Bồ-tát và ban ân tứ cho ngài càng nhiều hơn mãi.

Sau khi thuyết giảng xong, đức Phật nhận diện tiền thân: vào thời ấy, Kokàlika là con chim cu nhỏ ấy, còn Ta là vị đại thần hiền trí.

Câu chuyện này nghe qua tưởng đơn giản, mà ngẫm lại thì thấm thía vô cùng. Con chim cu non có tội gì đâu? Nó chỉ kêu lên một tiếng theo đúng bản năng của nó. Nhưng nó kêu quá sớm, khi lông cánh còn chưa đủ, khi còn đang nằm trong tổ của quạ, khi người nuôi nó chưa biết nó là ai. Một tiếng kêu đúng với bản chất của nó, nhưng sai với hoàn cảnh, đã lấy đi mạng sống của nó. Vấn đề không phải là nó kêu hay hay dở, mà là nó kêu không đúng lúc.

Trong đời thường, chúng ta cũng hay kêu quá sớm như con chim cu non. Biết một bí mật thì vội kể ngay, chưa kịp nghĩ xem có nên kể hay không. Có một ý hay thì vội khoe ngay, chưa kịp nghĩ xem người nghe có sẵn sàng đón nhận hay không. Góp ý cho người khác thì nói thẳng tuột, chưa kịp nghĩ xem lúc ấy họ có nghe lọt tai hay không. Lời nói đúng mà nói sai lúc thì cũng thành lời nói sai. Và lời nói sai thì hại còn hơn cả thuốc độc và gươm mài, như bài kệ trong truyện đã nói.

Vị vua trong truyện là một người lắm lời. Ông nói nhiều, nói không đúng lúc, nói mà không đắn đo. Nhưng may mắn là ông có một vị đại thần hiền trí bên cạnh, biết chờ đúng dịp để dạy cho ông một bài học. Bài học không đến từ những lời giảng khô khan, mà đến từ một xác chim cu rơi ngay xuống chân vua. Có những bài học phải nhìn thấy bằng mắt, nghe thấy bằng tai, thì mới thấm. Từ hôm ấy, vua trở nên đắn đo trong lời nói. Ông không trở thành người ít nói, mà trở thành người biết nói đúng lúc.

Bài kệ thứ hai trong truyện dạy một cách nói rất đẹp: người khôn đắn đo hoài lời nói, với người thân không vội tỏ lòng, muốn trao lời, xét tận cùng. Ngay cả với người thân, cũng không nên vội tỏ lòng. Không phải vì không tin nhau, mà vì có những lời cần được xét cho tận cùng trước khi trao đi. Một lời nói ra là một mũi tên đã bắn, không lấy lại được. Người khôn không phải là người nói hay, mà là người biết dừng lại một nhịp trước khi mở miệng.

Cho nên, trước khi nói một điều gì quan trọng, hãy tự hỏi mình ba câu: có đúng lúc không, có đúng người không, có cần thiết không? Nếu chưa đủ lông đủ cánh như con chim cu non, thì hãy khoan kêu. Im lặng một lúc không làm ai mất mát gì, mà nói sai một lời thì có khi mất cả một đời. Lời nói là thứ rẻ nhất mà cũng là thứ đắt nhất trên đời. Rẻ vì ai cũng có thể nói, đắt vì có những lời phải trả giá bằng cả sinh mạng, như con chim cu nhỏ trong tổ quạ ngày xưa.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 331
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 2 (VNC PHVN, 2021), Chuyện Tiền Thân (Jātaka), Chương IV Bốn Kệ, truyện số 331 Chuyện Trưởng Lão Kokālika (Kokālika-jātaka), trang 763–764
Bài liên quanCây gậy ném đi quay lại trúng trán mìnhHai anh em nai: một người biết chờ, một người vội vàngUống nước bằng cọng lau: cách thắng không cần đánh nhau