Có người hỏi: nghèo thì lấy gì mà cho? Không có tiền, không có gạo, không có nhà cửa, thì bố thí bằng cái gì? Câu hỏi ấy nghe rất thật. Nhưng câu chuyện con người trong kinh sau đây sẽ trả lời bằng một hình ảnh không ai quên được: một người đàn ông đi cắt cỏ để có tiền mà cho, cho đến khi trong nhà chẳng còn gì ngoài quần áo đang mặc.
Chuyện này do đức Phật kể tại Kỳ Viên về trưởng giả Cấp Cô Độc. Bậc Đạo sư gọi cư sĩ Cấp Cô Độc và bảo: này cư sĩ, các bậc hiền trí ngày xưa vẫn cứ bố thí, không nghe lời khuyên bảo của Thiên chủ Đế-thích, vua cõi trời, khi Thiên chủ đứng trên không vừa cố can ngăn họ vừa nói: đừng bố thí. Rồi do yêu cầu của vị trưởng giả, bậc Đạo sư kể một chuyện quá khứ.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta đang trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát là một đại thương gia tên là Visayha, tài sản tới tám trăm triệu đồng. Ngài có đầy đủ năm đức hạnh, rất rộng rãi về tiền bạc và ưa thích bố thí. Ngài cho xây các nhà bố thí tại bốn cổng thành, ở trung tâm thành phố và trước nhà riêng của ngài. Ở tại sáu nơi này, ngài đều đích thân đi đến bố thí, và mỗi ngày sáu trăm ngàn người đến xin. Thức ăn của Bồ-tát và thức ăn của các hành khất đều cùng một thứ y như nhau.
Ngài đã làm rung động nhân dân khắp nước Ấn Độ vì các tặng phẩm của ngài, nên trú xứ của Đế-thích bị rung chuyển, chiếc ngai vàng bằng hoàng thạch của vị Thiên đế ấy đã nóng lên. Đế-thích kêu lên: ta chẳng biết ai muốn làm ta rời khỏi chỗ ngồi của ta ở trên trời thế này? Thiên chủ nhìn quanh, thấy vị đại thương gia ấy và tự nghĩ: Visayha này bố thí và vì phân phát tặng phẩm ở khắp nơi nên làm rung động toàn cõi nước Ấn Độ. Bằng cách bố thí, không chừng y sẽ hạ bệ ta và tự trở thành Đế-thích đấy. Ta sẽ tiêu hủy của cải y, sẽ làm y thành một kẻ nghèo, và do đó sẽ khiến y không thể tiếp tục bố thí nữa được.
Thế là Đế-thích làm cho dầu, đường, mật, cả kho chứa thóc, cũng như các nô lệ, người làm công đều biến mất. Những người bị mất các tặng phẩm do trưởng giả bố thí đến nói với ông: thưa ngài, nhà bố thí đã biến mất ở khắp nơi, chúng tôi không tìm thấy thứ gì do ngài cung cấp. Vị trưởng giả nói: từ nay hãy lấy tiền vậy. Đừng bỏ mất sự bố thí.
Rồi ông gọi vợ, bảo hãy giữ trọn lòng từ thiện. Bà tìm khắp nhà mà cũng không thấy được một đồng lẻ nào. Bà nói: thưa ông, ngoài quần áo chúng ta đang mặc, tôi chẳng thấy gì nữa cả. Mở bảy kho ngọc ra, họ cũng không tìm thấy được gì. Chẳng còn ai cứu giúp vợ chồng vị thương gia cả.
Bồ-tát lại bảo vợ: bà hãy kiếm khắp nhà cho đến khi bà tìm được một thứ gì đó. Bây giờ, một người cắt cỏ ném liềm hái, đòn và dây thừng bó cỏ trong phòng rồi chạy. Bà vợ tìm thấy các thứ ấy và bảo: ông ơi, đây là tất cả các thứ tôi tìm thấy được.
Bồ-tát nói: bà ơi, suốt mấy năm nay tôi không hề cắt cỏ, nhưng hôm nay tôi sẽ cắt cỏ mang đi bán, và nhờ đó sẽ chi tiêu vào việc bố thí thích đáng. Vì sợ sẽ phải ngừng việc từ thiện, vị thương gia cầm lấy liềm hái, đòn và dây thừng, rời khỏi thành phố, đến một nơi có nhiều cỏ, cắt và bó cỏ lại thành hai bó, tự bảo: một bó là của gia đình ta, còn bó kia ta sẽ dùng cho việc bố thí.
Ông mang cỏ đi bán ở cổng thành và nhận được hai đồng tiền nhỏ. Ông liền cho các hành khất phân nửa số tiền. Lúc ấy, có nhiều hành khất cứ kêu xin: hãy cho chúng tôi với! Thế là ông cho luôn phần tiền còn lại, và ngày hôm sau ông cùng với vợ phải nhịn đói. Cứ như thế, sáu ngày trôi qua. Sang đến ngày thứ bảy, trong khi ông đang nhặt cỏ, vì ông vốn đã mảnh mai lại phải chịu đói trong suốt bảy ngày, mặt trời chiếu nóng trên trán ông khiến ông hoa mắt, bất tỉnh ngã xuống làm vung cả cỏ.
Quan sát việc Visayha làm, Đế-thích rất cảm động. Ngay lúc ấy, Thiên chủ hiện đến, đứng trên không và đọc bài kệ đầu: Visayha, xưa người ban tặng, bố thí nhiều, mất hẳn giàu sang. Nay giữ mình, chớ trao ban, niềm vui bền vững, người hằng sống luôn.
Bồ-tát nghe những lời ấy liền hỏi: ngài là ai thế? Thiên chủ nói: ta là Đế-thích. Bồ-tát bảo: chính Đế-thích đã bố thí, hành trì những bổn phận đạo đức của mình, nhờ giữ gìn các ngày trai giới, làm tròn bảy hạnh nguyện nên đạt ngôi vị Đế-thích. Thế mà nay lại ngăn cấm việc bố thí đã tạo ra sự cao cả của chính ngài trước đây. Như vậy, quả thực ngài đã phạm vào một hành vi không xứng đáng rồi.
Nói thế xong, ngài đọc ba bài kệ sau đây: Thế không đúng, đời thường vẫn bảo, hành vi hèn làm xấu cho danh. Đấng Ngàn mắt, hãy ngó ngàng, cho tôi khỏi lỗi, dù đang khổ sầu. Xin chớ để bao nhiêu của cải, tôi chi tiêu, ngu dại, phóng cuồng, chìm vào dục lạc, hư danh, chỉ xin như trước, thêm phần phúc may. Theo xe xưa, xe nay vững tiến, còn sống đây, tôi vẫn trao ban, dù đang cảnh khổ tôi mang, ý tôi cao thượng xin đừng cản ngăn.
Đế-thích không thể nào khiến cho Bồ-tát ngưng ý định được, liền hỏi tại sao ngài bố thí. Ngài đáp: tôi không ham muốn trở thành Đế-thích, thành Phạm thiên, mà chính là mong tìm sự giác ngộ. Nghe nói thế, Đế-thích tỏ vẻ hân hoan, lấy tay vuốt ve lưng Bồ-tát. Toàn thân Bồ-tát tràn ngập niềm vui. Do năng lực siêu phàm của Đế-thích, toàn bộ tài sản của ngài trở lại. Đế-thích bảo: này đại thương gia, từ nay ngài hãy cứ bố thí, phân phát mỗi ngày một triệu hai trăm ngàn phần. Sau khi tạo cho nhà Bồ-tát tài sản vô lượng, Đế-thích từ giã ngài và đi thẳng về trú xứ riêng của mình.
Câu chuyện này dạy ta rằng, bố thí không đo bằng số tiền, mà đo bằng tấm lòng. Người giàu cho đi một triệu, chưa chắc đã quý bằng người nghèo cho đi hai đồng cuối cùng của mình. Visayha khi còn giàu, cho đi sáu trăm ngàn phần mỗi ngày. Khi hết sạch, ông đi cắt cỏ, bán được hai đồng, vẫn chia một đồng cho người xin. Cái tâm cho đi ấy không đổi, dù hoàn cảnh đổi thay.
Và điều đáng quý hơn nữa: ông không bố thí để cầu làm vua trời, để cầu danh lợi. Ông bố thí vì muốn tìm sự giác ngộ. Cho đi mà không mong nhận lại, đó mới là bố thí cao thượng nhất. Còn Đế-thích, vì sợ mất ngôi, mà đi ngăn cản việc thiện. Nhưng việc thiện, một khi đã thành hạnh nguyện, thì không ai ngăn được.
Cho nên, đừng đợi giàu rồi mới cho. Đừng đợi dư rồi mới giúp. Nếu có lòng, thì một bó cỏ cũng thành bố thí. Một đồng cuối cùng cũng thành phước báu. Và nếu hôm nay ta chẳng còn gì để cho, thì hãy cho đi một lời nói tử tế, một nụ cười, một sự giúp đỡ nhỏ. Vì bố thí, rốt cuộc, không phải là cho đi của cải. Bố thí là cho đi tấm lòng. Mà tấm lòng thì người nghèo nhất cũng có.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư