Có những lời dụ dỗ nghe rất ngọt. Người ta mời mình đi ăn ngon, đi chơi đẹp, hứa hẹn đủ điều. Nghe thì thích lắm. Nhưng nếu không tỉnh táo, có khi mình bước lên lưng người ta, để người ta chở mình đi, mà không biết mình đang bị chở đến chỗ chết.
Chuyện xưa kể rằng, có một con cá sấu cái sống trong sông Hằng, rất khao khát được ăn trái tim của một con khỉ. Nó ngỏ ý với chồng. Cá sấu đực tự nghĩ: ta sẽ giết con khỉ bằng cách nhận chìm nó xuống nước, rồi lấy trái tim cho vợ ta.
Vì vậy, nó đến nói với Bồ-tát, lúc ấy sanh ra là một con khỉ ở vùng Tuyết sơn, sống bên bờ sông Hằng: này bạn, chúng ta hãy đi ăn trái cây rừng trên một hòn đảo kia. Bồ-tát nói: làm sao mà tôi đến đó được? Cá sấu trả lời: tôi sẽ đặt bạn trên lưng tôi và mang bạn đến đó. Bồ-tát không biết ý định của cá sấu, liền nhảy lên ngồi trên lưng nó.
Cá sấu sau khi bơi một đoạn ngắn, liền bắt đầu lặn xuống. Khỉ bảo: này ông, sao ông nhận chìm tôi xuống nước thế? Cá sấu nói: ta sắp giết ngươi và cho vợ ta trái tim của ngươi.
Nghe vậy, khỉ không hoảng loạn. Nó bình tĩnh nói: hỡi ông bạn khờ khạo, bộ ông tưởng rằng trái tim của tôi ở bên trong tôi đấy à? Cá sấu hỏi: thế thì ngươi để nó ở đâu? Khỉ đáp: ông không thấy nó đang treo ở cây sung đằng kia ư? Cá sấu nói: ta thấy rồi, nhưng ngươi có chịu cho ta không? Khỉ đáp: vâng, chịu chứ.
Thế là cá sấu thật là ngu, mang khỉ bơi đến gốc cây sung trên bờ sông. Bồ-tát phóng khỏi lưng cá sấu, đứng trên cây sung và đọc các bài kệ: Ta từ nước, cá ơi, lên tới đất khô này, há chỉ để sau rốt, rơi vào thế lực ngươi? Mít, hồng đào đó kia, khi ta đã chán ra, sung đây ta nên hái, hơn trái xoài đằng xa. Kẻ nào gặp dịp tốt, mà chẳng vươn lên được, dưới chân kẻ nghịch thù, thảm thương nằm lạy lục. Kẻ nào biết ngay liền, nỗi nguy biến phân mình, không hề bị uy hiếp, trước kẻ nghịch cường quyền.
Bồ-tát đọc bốn bài kệ trên về sự thành công trong các việc đời rồi, liền ngay đó vụt biến vào đám cây rậm. Sau khi chấm dứt bài thuyết giảng, đức Phật nhận diện tiền thân: bấy giờ, Đề-bà-đạt-đa là con cá sấu, còn Ta là con khỉ.
Đức Phật kể chuyện này về cách Đề-bà-đạt-đa định giết đức Phật. Tình tiết dẫn đến câu chuyện đã được kể chi tiết trong Chuyện con cá sấu. Cũng như con cá sấu dụ khỉ lên lưng mình, Đề-bà-đạt-đa cũng tìm cách dụ đức Phật vào chỗ nguy hiểm. Nhưng người có trí thì không bị dụ.
Câu chuyện dạy ta ba điều. Thứ nhất, đừng vội tin lời mời ngon ngọt. Cá sấu mời khỉ đi ăn trái cây trên đảo. Nghe thì tốt đẹp lắm. Nhưng đằng sau lời mời ấy là một âm mưu. Trong đời ta cũng vậy. Có người rủ mình đầu tư, hứa lãi cao. Có người rủ mình đi chơi, hứa vui vẻ. Có người khen mình hết lời, rồi mượn tiền. Lời mời nào cũng ngọt. Nhưng hãy hỏi: người ta được gì khi mình đi theo. Nếu mình không biết, thì đừng vội bước lên lưng người ta.
Thứ hai, khi đã lỡ vào thế nguy, hãy bình tĩnh mà tìm đường ra. Con khỉ đang ở giữa sông, trên lưng cá sấu, dưới là nước sâu. Nếu nó hoảng loạn, giãy giụa, nó sẽ chết chìm ngay. Nhưng nó bình tĩnh, nghĩ ra một kế: nói trái tim mình treo trên cây sung. Nó dùng chính lòng tham của cá sấu để cứu mình. Cá sấu tham trái tim, nên chở khỉ về bờ. Khỉ thoát nạn nhờ trí tuệ nhanh nhạy, không nhờ sức mạnh.
Trong đời ta, cũng có những lúc như vậy. Lỡ ký một hợp đồng xấu, lỡ tin một người sai, lỡ đi vào một con đường không lối ra. Lúc ấy, hoảng loạn chỉ làm mọi chuyện tệ hơn. Bình tĩnh lại, nhìn xem đối phương muốn gì, mình có gì để đổi lấy đường ra. Chỉ cần một kẽ hở nhỏ, cũng đủ để thoát thân.
Thứ ba, khi có dịp tốt thì phải vươn lên ngay. Bài kệ dạy: kẻ nào gặp dịp tốt mà chẳng vươn lên được, dưới chân kẻ nghịch thù, thảm thương nằm lạy lục. Con khỉ khi vừa chạm được cành sung, nó phóng lên ngay, không chần chừ, không ngoái lại, không thương lượng thêm. Nó biết: chỉ cần chậm một giây, cá sấu sẽ nhận ra mình bị lừa. Cơ hội thoát thân chỉ đến một lần. Nắm được thì sống, bỏ lỡ thì chết.
Trong đời ta, cơ hội cũng như vậy. Có lúc một công việc tốt đến, một người tốt đến, một cơ hội sửa sai đến. Nếu ta chần chừ, do dự, sợ hãi, thì cơ hội sẽ đi mất. Người khôn ngoan là người biết ngay liền nỗi nguy biến của mình, và biết ngay liền dịp tốt của mình. Biết nguy thì tránh, biết dịp thì nắm.
Con khỉ trong truyện không mạnh hơn cá sấu. Nó không có nanh vuốt, không có sức lực. Nó chỉ có trí tuệ. Và trí tuệ ấy đã cứu nó. Đức Phật dạy: kẻ nào biết ngay liền nỗi nguy biến của mình, thì không hề bị uy hiếp trước kẻ nghịch cường quyền. Kẻ thù có mạnh đến đâu, cũng không làm gì được người biết mình đang ở đâu, và biết phải làm gì ngay lúc ấy.
Cho nên, đừng sợ kẻ mạnh. Hãy sợ mình mất tỉnh táo. Giữ cho đầu óc sáng suốt, thì dù đang ở trên lưng cá sấu, giữa dòng sông, ta vẫn tìm được cây sung để thoát thân.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư