Chị Lan có thằng con trai mười hai tuổi, ngoan ngoãn, lễ phép, đi học về là chào hỏi đàng hoàng. Vậy mà sau một mùa hè về quê chơi với mấy đứa anh họ, nó về nói tục, đánh em, cãi lại mẹ. Chị Lan mắng, nó cãi. Chị đánh, nó lì ra. Chị khóc, hỏi: con học cái này ở đâu vậy? Nó đáp tỉnh bơ: ở quê ai cũng nói vậy mà mẹ. Một mùa hè thôi, mà như đổi thành một đứa khác. Người ta hay nói: gần mực thì đen, gần đèn thì sáng. Câu đó đúng, nhưng ít ai ngờ nó đúng đến mức nào. Trong Kinh Tiểu Bộ, có một câu chuyện kể về một con voi hiền lành, chỉ vì nghe lời kẻ trộm nói chuyện mỗi đêm mà hóa thành dữ tợn, giết cả người. Đó là chuyện con voi Mahilàmukha.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát làm vị đại thần cho vua. Lúc ấy, vua có một con voi báu tên là Mahilàmukha, nghĩa là mặt đẹp như người đẹp. Con voi này có giới đức, sống chánh hạnh, không làm hại một ai. Người ta quý nó như báu vật của vương quốc.
Một hôm, bọn ăn trộm ban đêm đi đến gần chuồng voi, ngồi không xa con voi bao nhiêu, rồi bàn tính với nhau: đây là đường hầm phải đào, đây là lỗ tường cần phải đục, đường hầm và lỗ tường phải đục thông rồi mới mang đồ đi. Hãy giết người để mang đồ đi, nếu cần. Như vậy, không ai có thể chống lại. Bọn ăn trộm không có giới đức, rất tàn nhẫn, độc ác, bạo hành. Bàn xong, chúng bỏ đi. Ngày hôm sau, và nhiều ngày nữa, chúng cũng đến chỗ ấy và bàn luận như vậy.
Con voi nghe lời của chúng, tưởng chúng dạy cho mình, nên nghĩ rằng mình cần phải trở thành tàn nhẫn, độc ác, bạo hành. Rồi con voi thực hành như vậy. Vào buổi sáng, khi người nài đến, nó dùng vòi bắt lấy người nài, quật xuống đất và giết chết. Cũng vậy, nó giết một người nữa, rồi một người nữa. Con voi giết những ai đi đến gần nó. Người ta trình lên vua: con voi Mahilàmukha đã trở thành điên. Nó giết những ai mà nó thấy!
Vua cho gọi Bồ-tát và nói: hãy đi, bậc Hiền trí, tìm hiểu vì lý do gì mà nó trở thành độc ác. Bồ-tát đi đến, thấy con voi khỏe mạnh, thân thể không có gì biến đổi, rồi tìm hiểu nguyên nhân và kết luận: chắc hẳn con voi đã nghe những người nói chuyện gần nó, tưởng họ dạy nó học, nên mới trở thành độc ác. Bồ-tát hỏi người giữ voi: ban đêm, có ai đến gần chuồng voi để nói chuyện không? Người giữ voi đáp: thưa ngài, có. Những người ăn trộm đến và nói chuyện.
Bồ-tát về tâu với vua: thưa Thiên tử, thân con voi không có gì biến đổi. Vì nghe các người ăn trộm nói chuyện, nó trở thành độc ác. Vua hỏi: vậy nay cần phải làm gì? Bồ-tát đáp: hãy cho những Sa-môn, Bà-la-môn có giới hạnh đến ngồi gần chuồng voi, và chỉ cần nói những chuyện giới đức chánh hạnh. Vua làm theo lời ấy. Bồ-tát đưa những Sa-môn, Bà-la-môn có giới hạnh ngồi gần chuồng voi, nói những câu chuyện tốt lành: chớ hành hạ một ai! Chớ giết hại một ai! Hãy trở thành người có giới hạnh, nhẫn nhục, thân ái và từ mẫn!
Con voi nghe vậy, tự nghĩ: những người này muốn dạy bảo ta. Bắt đầu từ nay, ta cần phải có giới hạnh. Và con voi trở thành hiền từ như xưa. Vua hỏi Bồ-tát: này khanh, con vật đã trở thành tốt chưa? Bồ-tát trả lời: thưa Thiên tử, nó đã trở thành tốt rồi! Con voi độc ác như vậy, nhờ các bậc hiền trí, đã an trú trên Chánh pháp như xưa. Nói vậy xong, Bồ-tát đọc bài kệ. Xin nói lại bằng lời thường: trước đây nghe lời ăn trộm, voi báu này giết hại. Sau này nghe lời bậc trí, nó trở về với thiện tánh, làm công đức tốt đẹp. Vua khen: vị này biết được tâm hướng của loài thú vật. Rồi vua ban cho Bồ-tát danh vọng lớn.
Cuối câu chuyện, Đức Phật nói với vị Tỷ-kheo hay bị lôi kéo: này Tỷ-kheo, trong quá khứ, hễ ông gặp ai thì theo người ấy. Nghe lời các người ăn trộm, ông đi theo những người ăn trộm. Nghe lời những người tu hành Chánh pháp, ông hành đúng Chánh pháp. Thuở ấy, Mahilàmukha là vị Tỷ-kheo phản bội, vua là Ànanda, còn vị đại thần chính là Ta vậy.
Câu chuyện này nghe thì lạ, mà ngẫm lại thì rất gần. Con voi không xấu. Nó chỉ nghe lời xấu mỗi đêm, rồi tưởng đó là lời dạy, rồi làm theo. Con người mình cũng vậy. Một đứa trẻ nghe chửi thề mỗi ngày thì sẽ chửi thề. Một người tốt ngồi chung với nhóm hay nói xấu, hay gian dối, hay khoe khoang, thì sớm muộn cũng nói xấu, gian dối, khoe khoang. Không phải vì họ xấu, mà vì tai họ nghe điều ấy mỗi ngày, mắt họ thấy điều ấy mỗi ngày, rồi lòng họ tưởng đó là chuyện bình thường.
Ngược lại, cũng đúng như vậy. Một người nghe lời lành mỗi ngày, gần người hiền mỗi ngày, thì lòng cũng hiền lại. Con voi nghe lời bậc trí vài hôm mà trở về hiền lành như xưa. Con người mình cũng thế. Cho nên, muốn biết một người sẽ ra sao, đừng chỉ nhìn vào bản chất của họ. Hãy nhìn xem mỗi ngày họ nghe ai nói, chơi với ai, xem cái gì trên điện thoại. Môi trường quanh mình chính là người thầy thầm lặng nhất. Nó dạy mình mỗi ngày, dù mình có để ý hay không.
Vậy nên, với con cái, điều quan trọng không chỉ là dạy dỗ bằng lời, mà là coi chừng xem con đang nghe ai, chơi với ai. Với chính mình cũng vậy. Nếu thấy lòng mình dạo này hay nóng giận, hay ganh ghét, hay tham lam, hãy thử nhìn lại: dạo này mình đang nghe những gì, đang gần những ai? Có khi chỉ cần đổi chỗ ngồi, đổi nhóm bạn, đổi thứ mình xem mỗi tối, là lòng mình đã khác đi rồi. Con voi còn đổi được, huống chi là con người. Chỉ cần mình chịu dời tai mình ra khỏi chỗ của kẻ trộm, và đặt nó gần chỗ của bậc trí, thì sớm muộn gì mình cũng trở về với thiện tánh của mình. Đó là bài học của con voi Mahilàmukha, một con vật hiền lành đã dạy cho người ta một điều rất người: mình là ai, phần lớn là do mình đã nghe ai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư