Có những người biết rõ chỗ mình đang ở không còn tốt nữa, mà vẫn không đi. Căn nhà dột nát, mùa mưa nào cũng ngập, sửa mãi không xong, mà vẫn ở. Công việc cũ bóc lột sức khỏe, lương không đủ sống, mà vẫn bám. Một mối quan hệ làm mình khổ mỗi ngày, mà vẫn không rời. Hỏi vì sao không đi, họ nói: đây là chỗ tôi sanh ra, chỗ tôi lớn lên, chỗ của cha mẹ tôi, tôi không bỏ được. Tình thương quê hương, tình thương chỗ cũ là thật. Nhưng bám đến mức hại cả mạng mình, thì tình thương ấy đã thành xiềng xích.
Chuyện con rùa trong Kinh Tiểu Bộ kể về một con rùa như vậy. Câu chuyện được đức Phật kể khi ở Kỳ Viên, về một người được chữa khỏi bệnh thổ tả. Một thời, tại một gia đình ở Xá-vệ, có bệnh thổ tả lan đến. Cha mẹ nói với con trai: này con thân, chớ sống trong nhà này. Hãy phá tường và trốn đi, đến một chỗ nào đó mà bảo vệ sự sống. Sau khi về, tại chỗ này có nhiều của chôn cất, con hãy đào lên, dựng lại cơ nghiệp và sống hạnh phúc.
Người con trai nghe lời, phá bức tường chạy trốn. Khi chứng bệnh đã chấm dứt, anh ta trở về, đào của cải lên và sống đời sống gia đình. Một hôm, anh ta đem theo bơ chín, dầu, vải và áo ấm đi đến Kỳ Viên, đảnh lễ đức Phật và ngồi xuống. Đức Phật hỏi: chúng ta nghe nhà của con có bệnh dịch tả lây lan, làm thế nào con thoát được? Anh ta kể lại sự tình. Đức Phật nói: này cư sĩ, thuở xưa khi tai họa khởi lên, có những kẻ quá luyến tiếc trú xứ của mình và không đi chỗ khác nên đã không giữ được mạng sống. Còn những kẻ không quá luyến tiếc trú xứ và bỏ đi nơi khác thì đã cứu được mình. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình làm đồ gốm ở một ngôi làng nhỏ. Bồ-tát cũng làm nghề gốm để nuôi dưỡng vợ con. Lúc bấy giờ, có một hồ nước lớn gần một con sông lớn ở Ba-la-nại. Trong thời nước lớn, hồ ngập nước từ con sông tràn vào. Trong thời nước yếu, hồ nước tách riêng. Các con cá và rùa biết được trong năm nay sẽ có mưa nhiều, hay trong năm nay sẽ có hạn hán. Vào thời có chuyện này, có con cá và rùa sanh trong hồ ấy biết rằng trong năm nay sẽ hạn hán.
Vì vậy, trong khi nước hồ còn hợp thành một với sông, chúng từ trong hồ bơi ra và đi đến con sông. Chỉ có một con rùa nghĩ: chỗ này ta sanh ra, chỗ ta lớn lên, chỗ ở của cha mẹ, ta không thể bỏ chỗ này được. Nghĩ vậy, nó không đi ra sông.
Mùa hạ đến, nước trong hồ khô cạn. Con rùa đào đất tại chỗ Bồ-tát thường đến lấy đất sét. Bồ-tát đi đến đấy để lấy đất sét với cái cuốc lớn, đào đất lên, đập trên lưng con rùa, rồi với cái cuốc hất nó lên và quăng nó trên mặt đất như một cục đất. Trong khi cảm thọ đau đớn, con rùa nói: do ta không từ bỏ chỗ ở, nên phải gặp nạn diệt vong như vậy. Rồi nó khóc với những bài kệ.
Bài kệ ấy nói rằng: tại đây, ta sanh ra, trong bùn này ta sống. Nhưng với người có trí, ở làng hay tại rừng, chỗ nào được an lạc, chỗ ấy mới là chỗ sanh, chỗ lớn. Chỗ nào có sự sống, hãy đi đến chỗ ấy, tốt hơn chỗ trú ẩn đem lại sự hủy diệt. Nói xong, con rùa chết.
Bồ-tát lượm nó lên, họp mọi người trong làng lại và khuyên dạy: hãy xem con rùa này. Trong khi các loài cá, loài rùa khác đi ra sông lớn, nó không thể cắt đứt sự luyến ái đối với trú xứ, không cùng đi ra sông, đào đất ở chỗ ta đến lấy đất sét, bị ta đập vỡ lưng và quăng lên mặt đất như một cục đất. Nó nhớ đến việc làm của mình, than khóc rồi chết. Như vậy, do luyến ái trú xứ của mình, nó phải chết. Các ngươi chớ làm như con rùa này. Từ nay, đừng nghĩ rằng sắc của ta, tiếng của ta là của ta mãi mãi, chớ có tham ái, vì thọ hưởng chấp thủ chúng. Lời khuyên dạy của Bồ-tát lan rộng toàn cõi Diêm-phù-đề và tồn tại đến bảy trăm năm. Đại chúng nghe lời Bồ-tát khuyên dạy, làm các công đức như bố thí, rồi khi mạng chung, họ sanh lên thiên giới.
Ngẫm lại, con rùa ấy không chết vì hạn hán. Nó chết vì không chịu đi khi còn đi được. Lúc nước hồ còn thông với sông, đường đi đang mở. Chỉ cần bơi ra là sống. Nhưng nó ngồi lại, ôm lấy cái ý nghĩ chỗ này là của tôi, chỗ này là nhà tôi. Đến khi nước cạn, đường đã đóng, muốn đi cũng không đi được nữa. Lúc đó, cái chỗ nó thương nhất lại chính là chỗ giết nó.
Đời người cũng vậy. Có những lúc tai họa chưa đến, chỉ mới có dấu hiệu. Nước hồ chưa cạn, mới chỉ rút dần. Công việc chưa làm mình kiệt sức hẳn, mới chỉ làm mình mệt mỗi tối. Căn nhà chưa sập, mới chỉ dột. Người thân chưa làm mình tổn thương đến mức không chịu nổi, mới chỉ làm mình buồn mỗi ngày. Đó là lúc còn đi được. Đi không phải là bỏ quê, bỏ nhà, bỏ người thân. Đi là dời mình ra khỏi chỗ đang hại mình, để giữ lấy mạng sống, giữ lấy sức khỏe, giữ lấy lòng yên. Cha mẹ của người thanh niên trong chuyện đã dạy con điều đó: hãy phá tường mà trốn đi, giữ mạng sống trước đã, của cải còn chôn ở đó, sau này về đào lên, dựng lại cơ nghiệp cũng chưa muộn.
Còn câu kệ con rùa để lại thì đáng nhớ suốt đời: ở làng hay tại rừng, chỗ nào được an lạc, với người có trí, chỗ ấy mới là chỗ sanh, chỗ lớn. Quê hương không phải là một mảnh đất cố định. Quê hương là chỗ mình sống được, sống yên, sống lành. Bám lấy một chỗ chỉ vì nó quen thuộc, trong khi nó đang làm mình chết dần, thì không phải là trung thành. Đó là luyến ái mù quáng. Biết rời đi đúng lúc, cũng là một dạng trí tuệ. Và đôi khi, đó là trí tuệ cứu mạng mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư