🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Một đấu gạo mua cả thành Ba-la-nại

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những việc hỏng không phải vì khó. Mà vì giao nhầm người.

Nhà có giỗ, nhờ người không biết nấu nướng đứng bếp. Kết quả là món thì mặn, món thì nhạt, khách ăn mà nhìn nhau cười trừ. Cửa hàng nhờ người không biết giá cả đi nhập hàng. Về đến nhà mới biết mua đắt gấp đôi, bán ra thì lỗ, để lại thì ế. Việc nào cũng vậy. Không phải cứ có người làm là xong. Mà phải là người biết việc.

Trong kinh có kể một chuyện như thế. Chuyện bắt đầu từ một vị Tỷ-kheo tên là Udàyi. Hồi đó, trong chùa có một người chuyên lo việc phát thẻ cơm cho chúng Tăng. Thẻ cơm là thẻ ghi ai được nhận phần gạo tốt, ai nhận phần gạo xấu, theo thứ tự hạ lạp, tức là theo số năm tu. Một hôm Udàyi chê bai người phát thẻ, bảo rằng sao chỉ có ông ấy biết phát, còn mình thì không. Người ta nghe vậy liền đưa sổ cho Udàyi và nói: hôm nay ông hãy phát đi.

Udàyi nhận việc mà không biết gì về việc ấy. Ông không biết gạo nào tốt, gạo nào xấu. Cũng không biết vị nào nhiều hạ lạp thì được gạo tốt, vị nào ít hạ lạp thì được gạo xấu. Khi chia phần, ông không nghĩ đến thứ tự. Ông chỉ ghi một cái dấu trên sàn nhà, trên tường, để chỉ chỗ này đứng hàng này, chỗ kia đứng hàng kia. Hôm sau, hàng này ít người hơn, hàng kia nhiều người hơn. Dấu ghi thì hoặc quá thấp, hoặc quá cao. Thế là gạo tốt lại rơi vào tay người đáng nhận gạo xấu, gạo xấu lại rơi vào tay người đáng nhận gạo tốt.

Các vị Tỷ-kheo nói với Udàyi rằng dấu của ông sai rồi. Udàyi gạt đi, nói: nếu dấu là như vậy, sao các vị không đứng như vậy? Tôi tin dấu của tôi hơn. Cuối cùng các vị trẻ phải kéo Udàyi ra khỏi phòng phát thẻ, bảo ông không xứng đáng làm việc này. Nghe tiếng ồn ào, Đức Phật hỏi chuyện, rồi Ngài nói: không phải chỉ bây giờ Udàyi mới làm thiệt hại người khác như vậy. Thuở trước ông ấy cũng đã từng như thế. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.

Thuở xưa, ở thành Ba-la-nại, có một vị vua tên là Brahmadatta. Bồ-tát khi ấy làm người đánh giá cho vua. Ngài đánh giá voi, ngựa, châu báu, vàng bạc, và luôn trả cho người bán đúng giá trị thật của món hàng. Nhưng vua là người tham lam. Vua nghĩ bụng: người đánh giá này cứ định giá đúng như vậy, chẳng bao lâu tài sản trong kho của ta sẽ khánh kiệt. Ta phải tìm một người đánh giá khác.

Vua mở cửa sổ nhìn xuống sân, thấy một người quê mùa, vừa tham vừa ngu, đang đi qua. Vua nghĩ kẻ này có thể làm người đánh giá cho mình, bèn gọi lên hỏi có làm được không. Kẻ ấy đáp: thưa Đại Vương, tôi làm được. Vua liền đặt kẻ ngu ấy vào chức vụ đánh giá, cốt để giữ tài sản của mình. Từ đó trở đi, kẻ ấy đánh giá voi, ngựa, không cần biết giá trị thật là bao nhiêu. Cứ nói theo sở thích của mình. Mà đã giữ chức ấy rồi, nói gì thì giá tiền phải là như vậy, không thể khác.

Một hôm, từ nước phương Bắc, có một người buôn ngựa đến với năm trăm con ngựa. Vua cho gọi kẻ đánh giá lên, bảo định giá ngựa. Kẻ ấy định giá năm trăm con ngựa bằng giá một đấu gạo, bảo trả cho người buôn ngựa giá tiền một đấu gạo, rồi dắt ngựa vào chuồng. Người buôn ngựa không biết làm sao, bèn đi tìm người đánh giá cũ, tức là Bồ-tát, kể lại sự việc và hỏi phải làm thế nào. Bồ-tát nói: hãy cho kẻ ấy một ít tiền, rồi hỏi nó rằng, nếu năm trăm con ngựa đáng giá một đấu gạo, thì một đấu gạo đáng giá bao nhiêu, nó có dám tuyên bố giá ấy trước mặt vua không? Nếu nó nói dám, thì đưa nó đến ngay trước mặt vua, tôi cũng sẽ có mặt ở đó.

Người buôn ngựa làm theo. Kẻ ngu nhận tiền, nói rằng mình dám định giá đấu gạo. Người buôn liền đưa kẻ ấy đến trước mặt vua. Bồ-tát và nhiều đại thần cũng đến. Người buôn ngựa đảnh lễ vua rồi thưa: thưa Đại Vương, con đã biết giá tiền năm trăm con ngựa bằng giá tiền một đấu gạo. Vua hỏi: nhưng giá tiền một đấu gạo là bao nhiêu? Người buôn đáp: xin Đại Vương hỏi người đánh giá này. Vua bảo kẻ ấy nói cho biết giá năm trăm con ngựa. Kẻ ấy đáp: thưa Đại Vương, là giá tiền một đấu gạo. Vua nói: vậy thì năm trăm con ngựa trị giá một đấu gạo. Thế giá trị một đấu gạo là bao nhiêu? Kẻ ngu ấy trả lời tỉnh bơ: một đấu gạo trị giá bằng tất cả thành Ba-la-nại với nhiều ngoại ô!

Nghe vậy, các đại thần vỗ tay cười vang. Họ nói: trước kia chúng ta thường nghĩ quả đất và quốc độ là vô giá. Nhưng nay chúng ta mới biết thành phố lớn Ba-la-nại này cùng với vị vua trị giá chỉ có một đấu gạo mà thôi. Ôi, kẻ đánh giá thật đầy đủ trí tuệ! Sao nó có thể giữ địa vị của nó lâu như vậy! Nhưng thật sự kẻ đánh giá này phù hợp với vua chúng ta một cách tuyệt diệu! Rồi Bồ-tát đọc lên bài kệ: giá đấu gạo bao nhiêu? Bằng cả nội ngoại thành, thành phố Ba-la-nại. Cả năm trăm con ngựa cũng chỉ bằng giá tiền một đấu gạo mà thôi. Vua nghe xong xấu hổ, đuổi kẻ ngu ấy đi và đặt Bồ-tát vào chức vụ đánh giá như cũ.

Chuyện kể đến đây thì rõ. Cái hại không bắt đầu từ kẻ ngu. Kẻ ngu thì ở đâu cũng có. Cái hại bắt đầu từ người đứng đầu tham lam, vì muốn giữ của cho mình mà thay người biết việc bằng kẻ dốt, cốt để kẻ dốt ấy định giá theo ý mình. Mà kẻ dốt một khi đã ngồi vào ghế, thì nói gì cũng thành luật. Năm trăm con ngựa bỗng rẻ như một đấu gạo. Một đấu gạo bỗng đắt bằng cả một thành phố. Giá trị đảo lộn hết, chỉ vì người cầm cân không biết cân.

Lại còn một cái dốt nguy hiểm hơn nữa. Đó là dốt mà tưởng mình đúng. Udàyi chia phần sai mà vẫn tin dấu của mình hơn tin người biết. Kẻ đánh giá kia định giá bậy mà vẫn tỉnh bơ đứng trước vua tuyên bố. Người như vậy không nghe ai, không học ai. Giao việc cho họ, họ không làm hỏng một lần rồi thôi, mà họ làm hỏng cả một hệ thống, rồi còn cãi rằng hệ thống ấy sai chứ mình không sai.

Cho nên trong đời, giao việc là một việc lớn. Đừng giao việc chỉ vì nể nang, vì quen biết, vì người ấy dễ bảo. Hãy giao cho người biết việc, và biết đúng giá trị của việc ấy. Người buôn ngựa mất năm trăm con ngựa mà còn biết đi tìm người biết việc để gỡ. Còn chúng ta, nhiều khi mất cả một việc lớn, chỉ vì ngại thay người, ngại nói thẳng rằng người này không làm được việc này. Làm người đứng đầu, đừng sợ người giỏi hơn mình. Người giỏi giữ được giá đúng cho mình. Người dốt nịnh mình hôm nay, mai sẽ bán rẻ cả thành phố của mình chỉ vì một đấu gạo.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Đấu Gạo (Tiền Thân Tandulanàli, §5) — Kinh Tiểu Bộ, tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1–120] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 29–31
Bài liên quanKhông còn gì để giữ, mới thật sự yênBa con vật dưới gốc bàng: ai lớn tuổi nhấtMột câu nói ghen tức, hỏng cả đám cưới