Có người học ngoại ngữ ba tháng, sáu tháng, một năm, mà vẫn không nói được một câu cho ra hồn. Có người đi tập gym, tập đúng bài, đúng giờ, mà người vẫn không thay đổi. Có người ngồi thiền, ngồi đủ bốn tháng trời, mà tâm vẫn loạn như cũ. Họ nghĩ là do mình dốt, do mình không có căn cơ, do mình không hợp với việc đó. Nhưng có khi vấn đề không nằm ở người học. Vấn đề nằm ở bài tập.
Chuyện xưa kể rằng, có một vị Tỷ-kheo là đệ tử của Trưởng lão Xá-lợi-phất, trước kia làm nghề thợ vàng. Vị ấy trải năm trăm năm liên tục sanh ra trong gia đình thợ vàng, tích lũy lâu ngày chỉ thấy vàng thanh tịnh. Trưởng lão Xá-lợi-phất cho vị ấy một đề tài thiền quán về bất tịnh, tức là quán thân thể là ô uế, là không sạch. Đề tài ấy không thích hợp với người đệ tử. Trải qua bốn tháng, người đệ tử không thể làm khởi lên một chút tư tưởng nào của thiền quán. Trưởng lão tự nghĩ: Người này chỉ có đức Phật mới nhiếp phục được, ta sẽ đưa vị ấy đến gặp Như Lai.
Vào buổi sáng sớm, Trưởng lão đem người đệ tử đi đến gặp đức Phật. Phật hỏi: Này Xá-lợi-phất, ông dạy đề tài thiền quán nào cho đệ tử? Trưởng lão thưa: Bạch Thế Tôn, con dạy đề tài thiền quán về bất tịnh. Phật nói: Này Xá-lợi-phất, ông không hiểu biết tâm hướng của đệ tử. Hãy về đi và để đệ tử ở lại đây, chiều trở lại và đem đệ tử của ông về.
Sau khi bảo Trưởng lão đi về, Phật cho Tỷ-kheo ấy mặc y tốt đẹp, đem vị ấy đi theo Ngài vào làng khất thực. Buổi chiều, Ngài đi dạo trong tinh xá, hóa hiện một hồ nước trong vườn xoài, có nhiều hoa sen và một hoa sen lớn hiện ra. Phật bảo Tỷ-kheo ấy ngồi quán sát hoa sen, rồi Ngài đi vào hương phòng.
Tỷ-kheo ấy liên tục quán sát hoa sen. Phật khiến cho bông hoa ấy héo tàn. Trong khi vị ấy đang quán sát, hoa sen ấy tàn dần, héo dần và mất màu sắc. Bắt đầu từ vòng ngoài cùng, các cánh hoa rơi xuống, trong một thời gian ngắn, tất cả cánh hoa đều rơi hết. Rồi đến các nhụy hoa rơi, rơi dần chỉ còn lại gương sen. Tỷ-kheo ấy thấy vậy, liền suy nghĩ: Hoa sen này xinh đẹp như vậy nhưng chẳng mấy chốc màu sắc hoa tàn phai, các cánh hoa, nhụy hoa rụng xuống chỉ còn lại gương sen. Hoa sen như vậy đã đi đến héo tàn. Thân ta rồi cũng đi đến cảnh như vậy. Các hành là vô thường.
Với tư tưởng ấy, vị ấy đạt được thiền quán. Phật biết tâm vị ấy đã đạt thiền quán, vẫn ngồi trong hương phòng, phóng hào quang từ kim thân và nói lên bài kệ: Tự cắt dây ái dục, như tay bẻ sen thu, hãy tu đạo tịch tịnh, Niết-bàn, Thiện Thệ dạy. Cuối bài kệ này, Tỷ-kheo ấy chứng quả A-la-hán.
Khi tin tức lan ra, các Tỷ-kheo tán thán: Trưởng lão Xá-lợi-phất vì không hiểu tâm hướng đệ tử mình. Còn bậc Đạo sư biết được nên chỉ trong một ngày đã đem lại quả A-la-hán. Phật nghe vậy, nói: Không phải nay Ta là Phật mới biết tâm hướng của Tỷ-kheo ấy. Thuở trước, Ta cũng đã biết rồi. Nói xong, Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát làm người chỉ đạo cho vua về thế sự và thánh sự. Lúc bấy giờ, tại bến nước, chỗ tắm thường ngày của con ngựa báu, người ta đang tắm một con ngựa tầm thường yếu hèn. Khi người giữ dẫn con ngựa báu đến bến tắm, nó ghê tởm con ngựa tầm thường nên không chịu đi xuống. Người giữ ngựa trình lên vua: Tâu Thiên tử, con ngựa báu không chịu xuống bến nước.
Vua cho gọi Bồ-tát: Này bậc hiền trí, hãy đi ra tìm hiểu lý do gì khi con ngựa đi đến bến nước lại không chịu xuống. Bồ-tát đi đến bờ sông, nhìn con ngựa, biết con ngựa không bị bệnh, bèn tìm hiểu lý do. Bồ-tát suy nghĩ: Có lẽ một con ngựa khác được tắm trước ở đây, vì ghê tởm con ngựa ấy nên nó không đi xuống bến nước. Nghĩ vậy, Bồ-tát hỏi người giữ ngựa: Có con ngựa nào khác được tắm trước ở bến nước này không? Người giữ thưa: Thưa ngài, có một con ngựa tầm thường khác.
Bồ-tát nghĩ: Con ngựa này vì lòng tự ái, không muốn tắm tại đây. Vậy đem nó đến tắm tại một bến nước khác. Rồi Bồ-tát nói: Một người ăn đi ăn lại các món ngon như cơm, sữa, bơ, mật, đường lâu ngày rồi cũng phát ngán. Con ngựa này đã tắm nhiều lần tại bến nước ở đây. Hãy đưa nó xuống một bến nước khác. Rồi Bồ-tát đọc bài kệ: Hãy thay bến nước khác, hỡi này người đánh xe, hãy cho ngựa uống nước, khi bến này, bến khác. Người quá gần cơm, sữa, cũng chán món ăn ấy. Nghe lời Bồ-tát, họ dắt ngựa xuống một bến nước khác, cho nó uống nước và tắm.
Câu chuyện có hai lớp, nhưng chỉ nói một điều: muốn dạy được ai, phải hiểu người đó trước. Trưởng lão Xá-lợi-phất là bậc trí tuệ đệ nhất, mà vẫn cho sai bài tập. Không phải vì ngài dốt. Mà vì ngài không biết đệ tử của mình đã năm trăm kiếp làm thợ vàng, mắt chỉ quen nhìn cái đẹp, cái sạch, cái thanh tịnh. Đem đề tài bất tịnh đặt trước mắt người ấy, cũng như bắt một người thích ăn cơm phải ăn cháo loãng suốt bốn tháng. Không phải cháo dở. Mà là không hợp.
Phật thì khác. Ngài không bắt đệ tử phải hợp với bài tập. Ngài tìm bài tập hợp với đệ tử. Người ấy quen nhìn cái đẹp, thì Ngài cho nhìn hoa sen đẹp nhất, rồi để hoa sen héo dần ngay trước mắt người ấy. Cái đẹp tàn đi, người ấy tự thấy vô thường, không cần ai giảng thêm một lời nào. Bốn tháng không làm được, một buổi chiều làm xong.
Đời mình cũng vậy. Mình học một thứ gì đó mãi không vào, mình hay tự trách mình dốt. Nhưng có khi mình không dốt, mình chỉ đang học sai cách. Người ta học ngoại ngữ bằng cách học thuộc lòng thì giỏi, mình học bằng cách nghe nhạc, xem phim thì mới vào. Người ta chạy bộ thì khỏe, mình bơi lội thì mới bền. Không có một cách nào đúng cho tất cả mọi người. Chỉ có cách nào đúng cho mình.
Và nếu mình là người dạy ai đó, làm cha làm mẹ, làm thầy, làm sếp, thì câu chuyện này càng đáng nhớ. Mình thấy con học không vào, mình hay nói: sao con lười thế, sao con không cố lên. Nhưng có khi con không lười, con chỉ đang tắm ở cái bến nước mà nó ghê tởm. Người dạy giỏi không phải người cho bài tập hay nhất. Người dạy giỏi là người biết học trò của mình đang đứng ở bến nước nào.
Cho nên, nếu mình đang bế tắc với một việc gì đó, đừng vội kết luận là mình không làm được. Hãy hỏi mình: mình đã thử đổi bến nước chưa? Đổi cách không có nghĩa là bỏ cuộc. Bỏ cuộc là dừng luôn. Đổi cách là vẫn đi về phía trước, chỉ là đi bằng một con đường khác. Con ngựa báu cuối cùng vẫn tắm, vẫn uống nước, chỉ là ở một bến khác. Mục tiêu thì giữ nguyên. Cách làm thì cứ đổi, cho tới khi nào thấy mình bắt đầu tiến. Đừng đo mình bằng thời gian người khác mất. Hãy đo mình bằng việc mình đã tìm đúng bến nước của mình hay chưa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư