Ai cũng có một người bạn như vậy. Không phải bạn giàu sang, không phải bạn quyền thế. Chỉ là một người bạn từ thuở nhỏ, lớn lên cùng nhau, đi học cùng nhau, rồi mỗi người một nơi. Lâu lâu gặp lại, ngồi với nhau một buổi, nói đủ thứ chuyện trên trời dưới đất, rồi ai về nhà nấy. Không giúp nhau được gì nhiều về tiền bạc. Nhưng mỗi lần gặp, lòng mình nhẹ hẳn. Người ta hay nói tình bạn phải có lợi ích gì đó mới bền. Nhưng có những tình bạn chẳng có lợi ích gì cả, mà vẫn bền tới cuối đời.
Chuyện xưa kể rằng, ở Xá-vệ có hai người bạn. Một người xuất gia, hàng ngày đi đến nhà người kia. Người kia bố thí món ăn, tự mình cũng ăn, sau đó theo người bạn đi về tinh xá. Đến khi mặt trời lặn, họ ngồi nói chuyện với nhau rồi mới đi vào thành. Vị Tỷ-kheo thường đi tiễn bạn tận cửa thành rồi trở về. Sự thân thiết giữa hai người ấy được các Tỷ-kheo biết rõ. Một hôm, các Tỷ-kheo đang ngồi trong pháp đường, nói về sự thân thiết giữa hai người ấy. Phật đi đến và hỏi: Này các Tỷ-kheo, các ông đang bàn luận chuyện gì? Các Tỷ-kheo thưa: Bạch Thế Tôn, chúng con nói chuyện này. Phật nói: Này các Tỷ-kheo, không phải những người này nay mới thân thiết với nhau. Trong quá khứ, họ đã thân thiết với nhau rồi. Nói vậy xong, Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát làm vị đại thần. Lúc ấy, một con chó đi đến chuồng con voi báu và ăn những vắt cơm rơi tại chỗ con voi báu ăn. Con chó đi đến vì miếng ăn, đã trở thành thân thiết với con voi báu và ăn gần con voi. Cả hai không có nhau không thể sống được. Con chó thường nắm lấy vòi con voi và chơi đùa bằng cách đưa qua đưa lại.
Một hôm, một người ở làng cho tiền người nài và đem con chó ấy về làng của mình. Từ đó về sau, không thấy con chó, con voi bỏ ăn, bỏ tắm. Người nài báo việc ấy lên vua rõ. Vua cho gọi Bồ-tát đến: Này bậc hiền trí, hãy đi tìm hiểu lý do gì con voi làm như vậy. Bồ-tát đi đến chuồng voi, biết được con voi rất buồn nản, tự nghĩ: Thân thể con vật này không tỏ lộ bệnh gì. Có thể nó có tình bạn thân thiết với ai đó, và vì không thấy bạn, nó trở nên sầu muộn.
Bồ-tát hỏi người nài: Con voi này có thân thiết với ai không? Người nài thưa: Thưa ngài, có. Nó có tình bạn thân thiết với con chó. Bồ-tát hỏi: Con chó ấy nay đâu rồi? Người nài thưa: Có một người dắt nó đi rồi. Bồ-tát hỏi: Chú có biết chỗ ở của người ấy không? Người nài thưa: Thưa ngài, tôi không biết.
Bồ-tát đi tâu với vua: Thưa Thiên tử, con voi không có bệnh gì. Nhưng nó có tình bạn thân thiết sâu đậm với con chó, nay không thấy bạn nên nó không ăn. Nói xong, Bồ-tát đọc bài kệ: Một miếng nó không ăn, không nuốt cơm và cỏ, tôi nghĩ vì con voi, thường thấy bạn, con chó, cho nên nó luyến ái, con chó ấy, bạn mình.
Vua nghe lời Bồ-tát nói, liền hỏi: Thưa bậc hiền trí, nay phải làm gì? Bồ-tát thưa: Thưa Thiên tử, hãy cho người đánh trống và tuyên bố như sau: Con chó, bạn con voi báu của nhà vua, bị người bắt lấy đem đi. Nhà nào có con chó ấy, nhà đó sẽ bị trừng phạt. Vua làm theo lời khuyên này. Nghe được tin, người ấy liền thả con chó ra. Con chó lập tức chạy thật mau đến gần con voi. Con voi vừa lấy vòi đặt con chó lên trên đầu trán mình vừa mừng rỡ khóc lớn, đặt nó từ đầu trán xuống, để con chó ăn trước, rồi mình ăn sau.
Vua nói: Ngay cả tâm hướng của loài vật, bậc hiền trí cũng biết. Vua tặng cho Bồ-tát danh vọng lớn. Phật nhận diện tiền thân: Người cư sĩ là con chó lúc ấy, con voi là vị Trưởng lão lớn tuổi, còn vị đại thần hiền trí là Ta vậy.
Nghe chuyện, mình hay nghĩ tới cái chuồng voi. Một con voi báu, ăn cơm trong đĩa vàng, ở chuồng ướp hương, có người hầu kẻ hạ. Một con chó hoang, ăn cơm rơi dưới đất. Hai con vật ấy, xét về địa vị, không có gì chung nhau cả. Vậy mà chúng thành bạn thân. Con chó không tới vì con voi giàu sang. Nó tới vì miếng cơm rơi. Con voi không chơi với chó vì chó có ích gì. Nó chơi vì chó ở đó, ngày nào cũng ở đó, nắm vòi nó mà đùa.
Tình bạn thật, nhiều khi bắt đầu như vậy đó. Không phải bằng một lời hứa lớn lao. Mà bằng sự có mặt đều đặn. Ngày nào cũng tới. Ngày nào cũng ngồi cùng nhau ăn một bữa cơm. Ngày nào cũng đi tiễn nhau một đoạn đường. Lâu dần, không có nhau thì không sống được. Không phải vì thiếu nhau về vật chất. Mà vì thiếu nhau về sự có mặt.
Con voi bỏ ăn, bỏ tắm, không phải vì nó bệnh. Người ta cứ tưởng nó bệnh, vì voi bỏ ăn thì phải là bệnh chứ còn gì nữa. Nhưng Bồ-tát nhìn ra: thân thể nó không có bệnh gì. Nó buồn. Nó buồn vì mất bạn. Cái buồn đó, người ngoài nhìn vào cứ tưởng là bệnh. Mình cũng vậy. Có những lúc mình mệt, mình chán, mình không muốn ăn, không muốn làm gì, mình cứ tưởng mình bệnh, mình suy nhược, mình trầm cảm. Nhưng có khi mình chỉ đang buồn vì thiếu một người. Thiếu một người vẫn thường ngồi cùng mình ăn cơm, vẫn thường tiễn mình một đoạn đường, giờ không còn nữa.
Câu chuyện còn dạy mình một điều nữa: đừng coi thường tình bạn giữa những người không cùng địa vị. Con voi là voi báu của vua. Con chó là chó hoang ăn cơm rơi. Nếu mình là người ngoài nhìn vào, mình sẽ nói: voi chơi với chó làm gì, hạ thấp mình. Nhưng voi không nghĩ vậy. Voi chỉ biết: có con chó ở đây, mình vui. Không có nó, mình buồn. Tình bạn không hỏi người kia là ai, làm nghề gì, có bao nhiêu tiền. Tình bạn chỉ hỏi: người kia có ở đó với mình hay không.
Mình sống càng lâu, bạn bè càng ít đi. Không phải vì mình khó tính hơn. Mà vì mình bận hơn, mình tính toán hơn, mình quen hỏi: chơi với người này thì mình được gì? Câu hỏi đó vừa bật ra, tình bạn đã chết một nửa. Bạn thật không phải là người giúp mình được nhiều nhất. Bạn thật là người mà khi mình không còn gì để cho họ, họ vẫn ngồi lại với mình. Như con chó ngồi bên con voi, ăn cơm rơi, nắm vòi mà đùa. Chẳng cho voi được gì, ngoài sự có mặt của mình.
Cho nên, nếu mình còn một người bạn như vậy, hãy giữ lấy. Đừng đợi tới lúc người ta đi mất rồi mình mới bỏ ăn, bỏ tắm. Nhắn cho họ một câu. Hẹn họ một bữa cơm. Đi tiễn họ một đoạn đường. Những việc nhỏ đó, làm thì dễ, mà không làm thì mất. Con voi may mắn vì vua cho người đi tìm chó về. Mình thì chưa chắc đã may mắn như vậy. Có những người bạn, một khi đã đi rồi, mình không tìm lại được nữa. Lúc đó, mình mới hiểu: một miếng cũng không ăn, không nuốt cơm và cỏ, chỉ vì không còn thấy bạn mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư