Có những lúc, người ta mất hết mà vẫn không mất mình. Mất việc, mất tiền, bị người ta phản bội, bị cả làng quay lưng. Ngồi giữa đống đổ nát ấy, có người buông xuôi. Có người vẫn đứng dậy, phủi bụi, đi tiếp. Khác nhau ở chỗ nào? Không phải ở sức mạnh. Mà ở chỗ người ấy có còn tin rằng mình làm lại được hay không.
Ngày xưa, ở thành Ba-la-nại, có hoàng tử Silava. Đến tuổi mười sáu, ngài thành thục mọi tài nghệ. Vua cha mất, ngài lên ngôi, lấy hiệu là vua Đại Giới Đức. Ngài trị nước đúng pháp, xây sáu trường bố thí cho người nghèo và người lữ hành, giữ giới, giữ ngày trai giới, đầy lòng nhẫn nại, nhân ái và từ mẫn. Ngài muốn mọi chúng sanh được hạnh phúc như muốn đứa con yêu ngồi trên bắp vế mình được hạnh phúc.
Trong triều có một đại thần làm chuyện tà hạnh trong nội cung. Việc bị phát lộ, vua điều tra rõ, rồi đuổi kẻ ấy ra khỏi nước. Kẻ ấy sang làm cố vấn thân cận cho vua Kosala. Một hôm, hắn tâu: nước Kàsi như bánh mật ong không có ruồi bu. Vua nước ấy nhu nhược lắm, chỉ cần một ít quân là chiếm được thành.
Vua Kosala chưa tin ngay. Ông cử người đi tàn phá một làng biên địa. Những kẻ ấy bị bắt, dẫn đến trước vua Kàsi. Vua hỏi: sao các người tàn hại dân làng ta? Họ đáp: vì chúng tôi không kiếm sống được. Vua nói: sao các người không đến với ta? Rồi cho họ tiền của, thả về. Vua Kosala thử tiếp ở miền giữa nước, rồi ngay trong đường phố. Lần nào vua Kàsi cũng cho tiền rồi thả về. Đến lúc ấy, vua Kosala mới tin và quyết định đem quân đi chiếm Ba-la-nại.
Vua Kàsi có một ngàn đại chiến sĩ, những bậc anh hùng không sợ voi điên, không sợ sét đánh trên đầu. Họ đến tâu: chúng tôi sẽ đi đánh, bắt vua Kosala, không cho ông ta bước qua biên giới. Vua ngăn lại: các khanh chớ vì ta mà làm người khác phiền não. Ai muốn quốc độ, hãy để họ lấy quốc độ ta.
Vua Kosala vượt biên giới, đến tận ngoài thành, đưa tin: giao quốc độ hay giao chiến? Vua Kàsi trả lời: ta không giao chiến. Hãy tới mà lấy quốc độ. Rồi ngài cho mở các cửa thành, ngồi trên vương tọa lộng lẫy, với một ngàn đại thần vây quanh. Vua Kosala vào thành, không gặp một ai chống cự. Ông ra lệnh trói vua Kàsi cùng các đại thần, trói chặt cánh tay ra sau lưng, dắt đến bãi tha ma, đào hố sâu đến cổ, chôn tất cả xuống, đổ đất, nện chặt, rồi bỏ đi. Ban đêm, chó rừng sẽ đến làm nốt phần việc còn lại.
Giữa hố đất ấy, vua Kàsi không có một ý sân hận nào với vua cướp nước. Ngài chỉ khuyên các đại thần: hãy tụ tập hạnh từ bi. Nửa đêm, bầy chó rừng đến. Vua và các đại thần đồng thanh la to. Chó rừng sợ, chạy trốn. Chúng quay lại, thấy không ai đuổi, lại trở lui. Đến lần thứ ba, chúng không chạy nữa. Con chó rừng đầu đàn đến gần vua. Vua vươn cổ lên như để cho nó cắn, rồi dùng xương hàm kéo giật cổ nó, cắn chặt như kẹp với gọng kềm. Con chó rừng kinh hãi, hú lên lớn tiếng. Bầy chó kia tưởng con đầu đàn đã bị người bắt, tất cả bỏ chạy. Con chó bị cắn chặt vùng vẫy, cào đất, làm đất quanh chỗ vua mềm ra, rơi xuống. Vua thả nó ra, dùng sức mạnh như voi, giơ được hai tay, vịn lên bờ miệng hố, thoát ra ngoài. Rồi ngài bới đất, kéo tất cả các đại thần ra khỏi hố.
Đêm ấy, trong bãi tha ma, hai con Dạ-xoa không chia được một xác chết, bèn nhờ vua chia giúp. Vua nói: hãy tắm cho chúng tôi đã. Chúng đem nước thơm, áo, thức ăn của vua cướp nước đến cho vua dùng. Rồi vua cầm gươm báu, chia xác chết thành hai phần bằng nhau. Dạ-xoa thỏa mãn, hỏi vua cần gì nữa. Vua bảo chúng đưa mình vào vương phòng của vua cướp nước, đưa các đại thần về nhà. Chúng làm theo.
Vua Kosala đang ngủ say trên long sàng. Vua Kàsi dùng mặt bằng cây gươm đánh nhẹ lên bụng ông. Vua Kosala giật mình thức dậy, thấy đại vương Silava đứng đó, bàng hoàng hỏi làm sao ngài đến được đây khi cửa đều đóng, lính canh khắp nơi. Vua Kàsi kể lại tất cả. Nghe xong, vua cướp nước xúc động, xin lỗi, thề không còn bày mưu phản bội một bậc giới đức như ngài nữa.
Sáng hôm sau, vua Kosala mời quần thần họp lại, tán thán công đức vua Silava trước cả hội chúng, xin lỗi, trả lại quốc độ, và nói: từ nay, nếu có trộm cướp khởi lên cho ngài, tôi xin chịu trách nhiệm. Ngài hãy trị vì quốc độ, còn tôi canh gác hộ trì. Rồi ông trị tội kẻ đã vu cáo, mang quân về nước.
Vua Mahàsilava ngồi dưới lọng trắng, nhìn thành quả của mình và suy nghĩ: thành quả này, và việc cứu sống một ngàn đại thần, nếu ta không tinh tấn thì không có được chút gì. Chính do sức mạnh tinh tấn, ta không bị hoại diệt, và phục hồi được danh tiếng đã mất. Rồi ngài đọc bài kệ: người luôn luôn hy vọng, bậc trí không chán nản, ta thấy khổ vượt qua, ta muốn gì được vậy. Với những ai đầy đủ giới đức, quả tinh tấn sẽ thành tựu.
Đức Phật kể chuyện này cho một vị Tỷ-kheo đang thối thất tinh tấn. Ngài hỏi: sao ở trong giáo pháp đưa đến giải thoát như vậy mà ông lại thối thất? Thuở trước, các bậc hiền trí sau khi mất quốc độ, vẫn kiên trì tinh tấn, cuối cùng lấy lại danh tiếng đã mất. Vị đại thần phản bội ngày ấy là Đề-bà-đạt-đa. Một ngàn đại thần là hội chúng đức Phật. Đại vương Silava là Như Lai.
Câu chuyện này dạy một điều mà người đời hay quên: tinh tấn là không bỏ cuộc khi mọi thứ đã mất.
Vua Kàsi mất nước mà không hề đánh trả. Người ta có thể nói ngài nhu nhược. Nhưng một ngàn chiến sĩ của ngài có thể chiếm cả cõi Diêm-phù-đề. Ngài ngăn họ lại, không phải vì sợ, mà vì không muốn máu đổ vì mình. Rồi khi bị chôn sống đến cổ, ngài không oán, không hận, chỉ dặn các đại thần giữ lòng từ bi. Chính cái tâm không oán hận ấy đã giữ cho đầu óc ngài tỉnh táo, để ngài nhìn ra cơ hội trong bóng tối: con chó rừng đến gần, đất mềm ra, miệng hố có thể vịn lên được. Người giữ được lòng bình thản thì thấy được đường ra ngay giữa bãi tha ma.
Trong đời mình, ai cũng có lúc bị chôn đến cổ. Mất việc, vỡ nợ, bệnh tật, bị người thân quay lưng. Lúc ấy, điều cứu mình không phải là sức mạnh, mà là một chữ: đừng chán nản. Chán nản thì đầu óc tối lại, cơ hội đến trước mặt cũng không thấy. Còn hy vọng thì mắt vẫn mở, tay vẫn tìm được chỗ vịn.
Tinh tấn, nói cho dễ hiểu, là thế này: hôm nay làm được một việc nhỏ thì làm một việc nhỏ. Không đi được thì bò. Không bò được thì nằm mà nghĩ cách. Miễn là không buông. Vua Kàsi bị chôn đến cổ mà vẫn tìm cách thoát. Mình còn tay còn chân, sao lại buông sớm hơn vua?
Mất nước mà không mất mình, đó là tinh tấn. Mất việc mà không mất chí, mất tiền mà không mất lòng ngay thẳng, đó cũng là tinh tấn. Người luôn luôn hy vọng, bậc trí không chán nản. Khổ nào rồi cũng có ngày vượt qua, nếu mình còn chịu đi tiếp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư