Có những việc, mình nghĩ quá nhiều nên không làm được. Có những việc, mình nghĩ quá ít nên làm sai. Và có những việc, mình cứ hẹn mai, hẹn mốt, hẹn đến khi hết thời gian mới cuống lên. Ba kiểu ấy, nhìn khác nhau, nhưng kết quả giống nhau: đều mắc lưới.
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, đức Phật kể chuyện hai vị Trưởng lão lớn tuổi. Sau mùa an cư ở một làng quê, hai vị quyết định đi đến yết kiến đức Phật, chuẩn bị lương thực để lên đường. Nhưng họ hoãn ngày này qua ngày khác, đến một tháng trôi qua. Rồi họ chuẩn bị lương thực mới, cũng như lần trước, lại trì hoãn tháng này tháng khác. Như vậy, vì biếng nhác, vì trìu mến trú xứ của mình, ba tháng trôi qua, họ mới lên đường đi đến Kỳ Viên.
Các Tỷ-kheo hỏi vì sao lâu ngày họ không đến hầu đức Phật. Họ báo cáo về sự biếng nhác của mình. Đức Phật cho gọi hai vị đến, hỏi có đúng như vậy không. Họ xác nhận. Đức Phật nói: không phải chỉ nay họ mới biếng nhác. Thuở trước, họ cũng đã biếng nhác và trìu mến trú xứ như vậy rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, có ba con cá sống ở sông Ba-la-nại. Một con tên Nghĩ nhiều, một con tên Nghĩ ít, một con tên Nghĩ vừa. Chúng từ rừng đi đến cảnh giới loài người. Tại đấy, Nghĩ vừa nói với hai con kia: cảnh giới loài người này thật nguy hiểm và dễ sợ. Các người đánh cá quăng lưới, và bắt cá. Chúng ta hãy đi về nguồn lại.
Hai con cá kia, vì biếng nhác, vì tham mồi, trì hoãn lên đường, cho đến ba tháng trôi qua. Rồi những người đánh cá quăng lưới xuống sông. Nghĩ nhiều và Nghĩ ít tìm mồi đi trước, vì mù quáng ngu si, chúng không đề phòng lưới giăng nên đi vào trong mạng lưới. Nghĩ vừa đi sau, cẩn trọng đề phòng. Biết được hai con kia đã sa vào lưới, nó suy nghĩ: ta sẽ cứu sống những con cá biếng nhác, mù quáng, ngu si này.
Nó bơi vào phía ngoài lưới giăng, làm vùng vẫy mắt lưới như đã thoát ra, làm tung tóe nước như đã lặn về phía trước lưới. Rồi nó đi vào mạng lưới. Các người đánh cá nghĩ rằng các con cá đã vùng vẫy ra khỏi lưới và đã trốn đi rồi, nên nắm một góc lưới và kéo lên. Hai con cá ấy thoát khỏi lưới và lặn xuống nước. Như vậy, nhờ Nghĩ vừa, mạng sống của chúng đã được cứu thoát.
Sau khi kể câu chuyện quá khứ, đức Phật đọc bài kệ: Nghĩ nhiều và Nghĩ ít, cả hai đều mắc lưới, chỉ có Nghĩ đúng mức, giải thoát cho bọn chúng, cả ba đã gặp nhau, chính tại con sông này.
Rồi Ngài nhận diện: thời ấy, Nghĩ nhiều và Nghĩ ít là hai vị Trưởng lão này, còn Nghĩ vừa là Như Lai.
Câu chuyện ngắn, mà nói trúng ba kiểu người trong đời.
Nghĩ nhiều là người tính toán đủ đường, lo đủ thứ, nhưng không làm gì cả. Muốn đổi việc thì sợ mất lương. Muốn học thêm thì sợ không theo nổi. Muốn xin lỗi người ta thì sợ bị từ chối. Tính tới tính lui, cuối cùng ngồi yên một chỗ. Cái lưới của người nghĩ nhiều là sự do dự. Họ không mắc lưới vì dại. Họ mắc lưới vì nghĩ nhiều quá mà chân không bước.
Nghĩ ít là người làm trước, nghĩ sau. Nghe người ta rủ đầu tư là đưa tiền. Nghe người ta chê một câu là cãi lại ngay. Thấy mồi ngon là lao tới, không nhìn xem có lưới giăng hay không. Cái lưới của người nghĩ ít là sự vội vàng. Họ không mắc lưới vì lười. Họ mắc lưới vì không chịu dừng lại một nhịp để nhìn.
Nghĩ vừa là người nghĩ đủ mức, rồi làm ngay. Biết chỗ này nguy hiểm thì đi về nguồn. Biết bạn mình mắc lưới thì tìm cách cứu. Không tính quá nhiều, không làm quá vội. Nghĩ vừa không phải là người thông minh nhất. Nhưng là người duy nhất thoát lưới, và còn cứu được cả hai bạn.
Trong đời mình, ba con cá ấy vẫn bơi quanh quẩn mỗi ngày.
Buổi sáng, mình định dậy sớm tập thể dục. Nghĩ nhiều nói: dậy sớm thì mệt, để mai. Nghĩ ít nói: thôi kệ, nằm thêm năm phút. Nghĩ vừa nói: dậy đi, đi bộ mười phút rồi về. Mười phút ấy làm được thì làm. Không làm được thì mai làm lại. Nhưng phải làm.
Có món nợ cần trả, có lời xin lỗi cần nói, có việc cần bắt đầu. Nghĩ nhiều tính toán đến mức hết hạn. Nghĩ ít quên bẵng đến mức hết hạn. Nghĩ vừa làm ngay khi còn trong hạn. Khác nhau chỉ ở một chữ: vừa.
Vừa là bao nhiêu? Vừa là nghĩ đủ để thấy nguy hiểm, rồi dừng nghĩ mà hành động. Nghĩ vừa không có nghĩa là nghĩ ít. Nó có nghĩa là nghĩ đúng chỗ cần nghĩ, và làm đúng lúc cần làm. Con cá Nghĩ vừa cũng suy nghĩ. Nó suy nghĩ cách cứu bạn: bơi ra ngoài lưới, vùng vẫy như đã thoát, làm cho người đánh cá tưởng cá đã trốn, rồi chui vào lưới để lưới được kéo lên. Đó là suy nghĩ có ích. Còn suy nghĩ của hai con cá kia là gì? Một con nghĩ mãi về mồi ngon. Một con chẳng nghĩ gì về lưới. Cả hai đều không nghĩ về điều cần nghĩ nhất: làm sao để sống sót.
Bài học của ba con cá, nói cho gọn, là thế này: đừng để sự trì hoãn ăn mất thời gian của mình. Hai vị Trưởng lão hoãn một tháng, rồi hoãn thêm một tháng, rồi hoãn thêm một tháng nữa. Ba tháng trôi qua. Họ vẫn đến được Kỳ Viên, nhưng đã muộn ba tháng. Trong ba tháng ấy, họ không được nghe pháp, không được gần Phật. Thời gian mất đi không lấy lại được.
Cũng vậy, trong đời mình, có những việc chỉ cần làm ngay hôm nay là xong. Gọi một cuộc điện thoại. Trả một món nợ nhỏ. Nói một lời cảm ơn. Đi khám một cái bệnh. Những việc ấy không khó. Chỉ cần đừng hoãn. Hoãn một lần thì sẽ hoãn lần hai. Hoãn lần hai thì sẽ hoãn đến khi lưới đã giăng xuống sông.
Cho nên, mỗi khi mình thấy mình đang nghĩ quá nhiều về một việc, xin hãy hỏi: mình đang nghĩ để làm, hay nghĩ để khỏi làm? Nếu là nghĩ để khỏi làm, thì dừng nghĩ lại, làm một bước nhỏ thôi cũng được. Còn khi mình thấy mình đang làm mà không nghĩ gì cả, xin hãy hỏi: mình có đang bơi thẳng vào lưới không? Nếu có, thì dừng lại một nhịp, nhìn quanh, rồi hãy bơi tiếp.
Nghĩ nhiều mắc lưới. Nghĩ ít mắc lưới. Chỉ có nghĩ vừa mới thoát. Và người nghĩ vừa, không chỉ thoát cho mình, mà còn cứu được cả những người xung quanh.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư