Có những người, mình giúp một lần, họ cảm ơn. Giúp lần hai, họ coi là chuyện đương nhiên. Giúp lần ba, họ trách sao mình giúp ít thế. Đến lần bốn, họ quay lại đòi thêm, như thể mình nợ họ từ kiếp trước. Giúp người như vậy, càng giúp càng mệt. Không phải vì mình hết lòng tốt. Mà vì lòng tham của người ta không có đáy.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm một con voi trắng ở dãy Hy-mã-lạp Sơn, thân hình đẹp đẽ, được trang điểm với mười hạnh Ba-la-mật.
Khi lớn lên, ngài sống giữa tám vạn con voi, rồi tách rời khỏi đàn, sống một mình trong rừng. Nhờ đức hạnh của mình, ngài được gọi là Tượng vương có đức hạnh.
Một hôm, có một người ở Ba-la-nại vào rừng tìm vật liệu mưu sinh, bị lạc đường, hoảng hốt vì sợ chết, vừa đi vừa dang tay than khóc. Bồ-tát nghe tiếng khóc, động lòng thương, đi đến gần. Người ấy thấy voi thì hoảng sợ bỏ chạy. Voi thấy vậy thì đứng lại. Người ấy thấy voi đứng thì cũng đứng lại. Cứ thế mấy lần, người ấy hiểu ra: con voi này muốn cứu mình. Nghĩ vậy, anh ta mạnh dạn đứng lại.
Voi đến gần, hỏi: này bạn, sao bạn lại khóc than như vậy? Người ấy đáp: tôi lạc đường, sợ chết. Voi đưa anh ta về chỗ ở của mình, thết đãi trái cây trong vài ngày, rồi nói: này bạn, chớ sợ hãi. Ta sẽ đưa bạn đến con đường của loài người đi.
Voi để anh ta ngồi trên lưng, đưa đến con đường lớn về Ba-la-nại. Trước khi chia tay, voi dặn: này bạn, hãy đi theo con đường này. Dù có ai hỏi hay không hỏi chỗ của ta, cũng đừng nói cho ai biết.
Nhưng người ấy là một kẻ phản bạn. Ngồi trên lưng voi mà anh ta vừa đi vừa ghi nhớ tướng cây, tướng núi. Về đến Ba-la-nại, anh ta đến chỗ người thợ ngà voi, hỏi: nếu được ngà một con voi đang sống, các bạn có lấy không? Họ đáp: ngà voi đang sống có giá trị nhiều hơn ngà voi chết rồi.
Anh ta mang theo một cái cưa sắc bén, quay lại chỗ ở của voi. Voi hỏi: ngươi đến đây vì mục đích gì? Anh ta đáp: tôi nghèo khổ, đời sống quá khổ cực. Nếu bạn cho tôi đôi ngà của bạn, tôi sẽ bán chúng lấy tiền để nuôi sống.
Voi nói: vậy này bạn, ta cho bạn ngà của ta. Bạn có cái cưa để cưa cặp ngà không? Anh ta đáp: có. Voi co hai chân lại, ngồi xuống. Người ấy cưa hai cái ngà tối thượng của voi. Voi lấy vòi trao ngà cho anh ta và nói: này bạn, không phải vì không thích cặp ngà này mà ta cho bạn. Nhưng ngàn lần, trăm ngàn lần thân yêu hơn đối với ta là cặp ngà của sự giải thoát giác ngộ. Mong rằng sự bố thí này sẽ đem lại cho ta Nhất thiết trí.
Người ấy mang ngà đi bán. Tiền tiêu hết, anh ta lại đến, nói: tiền bán ngà tôi chỉ trả hết nợ cũ. Vậy hãy cho tôi các ngà còn lại. Voi chấp thuận. Anh ta bán xong, lại đến, nói: tôi không thể sống được, hãy cho tôi chân gốc của các ngà. Voi nói: được lắm.
Lần này, kẻ độc ác đạp lên vòi voi, leo lên trên đầu voi, đánh vào gốc chân của hai cái ngà cho đến khi móc thịt ra, rồi dùng cưa sắc bén cưa lấy góc chân ngà đem đi. Khi kẻ ấy vừa ra khỏi tầm mắt của voi, quả đất cứng dày, có thể chở nổi sức nặng của núi Tu-di, cũng không thể chịu nổi sự độc ác kia, nên nứt ra thành một vực thẳm. Lửa từ đáy địa ngục phun lên, cuốn lấy kẻ phản bạn đem đi.
Vị thần trú ở khóm rừng làm vang dậy khắp khu rừng với lời nói: người bạn vô ơn phản bội, dầu được cho quốc độ của vua Chuyển luân, cũng không cảm thấy thỏa mãn. Rồi vị thần đọc bài kệ: con người không biết ơn, luôn luôn thấy kẻ hở, dầu được cho quả đất, không bao giờ thỏa mãn.
Đức Phật kể chuyện này về Đề-bà-đạt-đa. Các Tỷ-kheo đang bàn: Đề-bà-đạt-đa vô ơn, không biết công hạnh của đức Như Lai. Đức Phật nói: không phải chỉ nay kẻ ấy mới vô ơn. Trước kia, kẻ ấy cũng đã vô ơn rồi. Người bạn phản bội ngày ấy là Đề-bà-đạt-đa. Vị thần cây là Xá-lợi-phất. Tượng vương có đức hạnh là Như Lai.
Câu chuyện này làm người nghe phải giật mình ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là lòng tốt của voi. Voi cho ngà lần một, rồi lần hai, rồi lần ba. Mỗi lần cho, voi đều ngồi xuống, đều nói rõ: ta cho không phải vì chê ngà này, mà vì ta quý sự giác ngộ hơn. Voi không cho vì yếu đuối. Voi cho vì đã phát nguyện. Cái cho ấy trong sạch, nên voi không hề oán trách, dù người ta cưa đến tận gốc ngà, đạp lên vòi, leo lên đầu mình.
Chỗ thứ hai là lòng tham của người kia. Được đôi ngà, bán lấy tiền, trả hết nợ. Lẽ ra phải biết ơn mà sống yên. Nhưng không. Hết tiền lại đến xin. Xin được ngà còn lại, lại xin đến gốc ngà. Được cả quả đất này, anh ta vẫn chưa thấy đủ. Bài kệ nói đúng: người không biết ơn luôn luôn thấy kẻ hở. Kẻ hở ở đây là chỗ còn có thể xin thêm. Người vô ơn không nhìn vào những gì mình đã nhận. Họ chỉ nhìn vào những gì mình chưa nhận.
Trong đời thường, chúng ta gặp cả hai nhân vật này.
Có người như voi chúa: giúp bạn lúc khốn khó, cho mượn tiền không tính lãi, đứng ra bảo lãnh, thức đêm chăm người ốm. Giúp xong thì đi, không kể công, không nhắc lại. Có người như kẻ phản bạn: lúc khó khăn thì van xin, được giúp rồi thì quên, quên rồi thì quay lại đòi thêm, đòi không được thì trách móc, nói xấu. Người ta thường hỏi: sao người tốt hay bị lợi dụng? Câu trả lời nằm trong truyện này: vì người tốt cho đi bằng tâm trong sạch, còn kẻ tham nhận lấy bằng tâm không đáy.
Vậy bài học ở đây là gì? Có phải là đừng giúp ai nữa? Không. Voi chúa không hối hận vì đã cho. Ngài nói rõ: sự bố thí này sẽ đem lại cho ta Nhất thiết trí. Người cho đi bằng tâm trong sạch thì không mất gì cả. Cái mất thuộc về kẻ nhận mà không biết ơn. Đất nứt ra nuốt lấy anh ta, không phải vì voi nguyền rủa, mà vì chính lòng tham vô đáy đã làm anh ta rơi xuống vực của mình.
Bài học thật sự nằm ở phía người nhận. Được giúp thì phải nhớ ơn. Nhớ ơn thì phải biết đủ. Biết đủ thì mới dừng lại được. Người không biết đủ thì có bao nhiêu cũng thấy thiếu. Cho một đòi hai, cho hai đòi bốn, cho cả quả đất vẫn thấy chưa đủ. Cuối cùng, người ấy không mất vì thiếu thốn, mà mất vì chính cái đòi hỏi không bao giờ dừng của mình.
Ngày nay, nếu có ai đã từng giúp mình, xin hãy nhớ ơn họ. Nhớ ơn là đừng quay lại đòi thêm. Là khi mình đã đứng dậy được rồi, thì tự đi bằng đôi chân của mình. Đừng cưa thêm cái ngà thứ ba của người đã cứu mình.
Còn nếu mình là người cho đi, xin hãy học voi chúa một điều: cho thì cho cho trọn, cho bằng tâm trong sạch, không tính toán, không chờ trả ơn. Rồi thì thôi. Người nhận có biết ơn hay không, đó là việc của họ. Việc của mình là giữ cho lòng mình đừng vì một kẻ vô ơn mà trở nên cay nghiệt.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư