Có một kiểu người, ai cũng từng gặp. Họ nói rất hay. Dạy con đừng cầm điện thoại, mà chính họ cầm điện thoại suốt bữa cơm. Dạy nhân viên đúng giờ, mà chính họ đi họp muộn. Dạy người ta sống giản dị, mà chính họ khoe của khắp nơi. Nghe họ nói thì hay lắm. Nhìn họ làm thì chán lắm. Người ta gọi đó là nói một đằng, làm một nẻo.
Ngày xưa, ở thành Xá-vệ, có một thiện nữ nhân xuất gia. Từ khi thọ đại giới, nàng không chú tâm vào Sa-môn pháp, chỉ tham luyến tài vật. Chỗ nào các Tỷ-kheo-ni khác không đi, nàng đi khất thực một mình. Người ta cúng dường cho nàng những món thượng vị. Bị trói buộc bởi lòng tham vị, nàng suy nghĩ: nếu các Tỷ-kheo-ni khác đi đến chỗ này khất thực, đồ lợi dưỡng của ta sẽ bị hao giảm. Ta phải làm thế nào để các Tỷ-kheo-ni khác không đi đến địa phương ấy?
Nàng đi đến trú xứ các Tỷ-kheo-ni và nói: này các hiền tỷ, tại chỗ ấy có voi dữ, có ngựa dữ, có chó dữ, đó là một nguy hiểm. Chớ nên đi khất thực tại đấy. Nghe nàng nói, không một Tỷ-kheo-ni nào dám quay đầu ngó về địa phương ấy.
Một hôm, trên đường khất thực tại đấy, khi đi vội vào một ngôi nhà, nàng bị một con cừu hung dữ húc, làm gãy xương. Người ta chạy đến, cột hai khúc xương gãy làm một, đặt nàng nằm trên chiếc cáng, khiêng về trú xứ. Các Tỷ-kheo-ni nhạo cười nàng và nói: Tỷ-kheo-ni này khuyên các Tỷ-kheo-ni khác đừng đi, nhưng tự mình đi đến địa phương ấy, do vậy bị gãy xương.
Việc ấy đến tai chúng Tỷ-kheo. Một hôm, tại Chánh pháp đường, các Tỷ-kheo nói về hạnh không tốt đẹp của nàng: nàng khuyên răn người khác, còn tự mình đi đến tại chỗ ấy, nên bị con cừu hung dữ húc cho đến gãy xương. Đức Phật đến, hỏi các Tỷ-kheo đang thảo luận việc gì. Khi biết việc ấy, Ngài nói: không phải chỉ nay, mà xưa kia, nàng cũng đã lên tiếng khuyên răn, nhưng tự mình lại không làm theo lời răn, cho nên nàng thọ khổ lâu dài. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm con chim, lớn lên trở thành chim chúa, có hàng trăm con chim vây quanh, trú ở Tuyết Sơn. Khi ấy, có một con chim cái hung dữ đi theo một con đường lớn để tìm đồ ăn. Nó lấy được lúa, đậu, hột giống từ các cỗ xe rơi xuống. Nó suy nghĩ: nay ta phải làm thế nào để các con chim khác đừng đến chỗ này? Nghĩ vậy, nó khuyên răn đàn chim như sau: con đường lớn đầy nguy hiểm, có voi, có ngựa, có cỗ xe do các con bò hung dữ kéo và các vật nguy hiểm khác qua lại. Không thể nào cất cánh bay lên mau được. Chớ nên đi trên đường ấy.
Vì lời khuyên ấy, đàn chim gọi nó là con chim cái khuyên răn. Một hôm, đang tìm mồi trên con đường lớn, nghe tiếng cỗ xe chạy mau, con chim cái quay cổ lại nhìn, nghĩ rằng xe còn xa, nên vẫn đi. Nhưng cỗ xe ấy đến gần nó mau như gió. Trong khi nó không thể bay lên được, bánh xe cán phải nó, và xe vẫn chạy vùn vụt.
Khi họp đàn chim, chim chúa không thấy nó, bèn hỏi: con chim cái khuyên răn sao không có mặt? Hãy đi tìm nó. Các con chim đi tìm, thấy nó bị cán đứt đôi, về báo tin cho chim chúa. Chim chúa nói: chim cái ấy ngăn chặn các con chim khác, còn tự mình lại đi tại đấy nên bị cán đứt đôi. Rồi chim chúa đọc bài kệ: ai khuyên răn kẻ khác, tự mình chạy theo tham, bị gãy cánh nằm xuống, bánh xe giết đời chim.
Đức Phật nhận diện: thời ấy, con chim cái khuyên răn là Tỷ-kheo-ni khuyên răn, còn chim chúa là Như Lai.
Câu chuyện này có hai lớp ý nghĩa.
Lớp thứ nhất là về lòng tham. Cả nàng Tỷ-kheo-ni lẫn con chim cái đều không khuyên người khác vì thương người khác. Họ khuyên vì muốn giữ phần ngon cho riêng mình. Lời khuyên của họ nghe thì giống như lo lắng, nhưng thật ra là một cái bẫy. Họ dựng lên một con voi dữ, một con ngựa dữ, một cỗ xe nguy hiểm, để người khác sợ mà tránh xa. Còn mình thì lén đi hưởng một mình. Tham mà khoác áo đạo đức thì vẫn là tham. Lời nói hay không che được lòng tham. Sớm muộn gì, người ta cũng nhìn ra.
Lớp thứ hai là về việc làm gương. Lời khuyên chỉ có giá trị khi người khuyên sống đúng với lời mình khuyên. Nàng Tỷ-kheo-ni bảo người khác đừng đi, rồi tự mình đi. Con chim cái bảo đàn chim đừng đi, rồi tự mình đi. Cả hai đều bị chính chỗ mình cấm làm hại mình. Nàng bị cừu húc gãy xương. Chim bị xe cán đứt đôi. Không phải vì chỗ ấy nguy hiểm hơn với họ. Mà vì họ đã tự mình đi vào chỗ mà chính họ nói là nguy hiểm, với một cái tâm tham lam, vội vàng, không đề phòng.
Trong đời thường, chúng ta làm cha mẹ, làm thầy, làm sếp, làm anh chị, ai cũng có lúc phải khuyên người khác. Khuyên thì dễ. Làm theo lời mình khuyên mới khó. Bảo con đừng xem điện thoại nhiều, mà mình thì dán mắt vào điện thoại cả tối. Bảo nhân viên tiết kiệm, mà mình thì xài sang. Bảo người ta sống thật thà, mà mình thì nói dối cho qua chuyện. Những lời khuyên như vậy, nói ra thì hay, nhưng không ai nghe. Không phải vì người ta cứng đầu. Mà vì người ta nhìn thấy mình làm ngược lại.
Ngược lại, có những người không nói nhiều. Họ chỉ sống đúng. Cha mẹ dậy sớm, làm việc đàng hoàng, ăn nói tử tế. Con cái nhìn thấy, tự nhiên học theo. Sếp đi làm đúng giờ, làm việc nghiêm túc, đối xử công bằng. Nhân viên nhìn thấy, tự nhiên nể phục. Lời khuyên hay nhất không nằm trong miệng. Nó nằm trong cách sống của mình.
Bài kệ trong truyện nói rất gọn: ai khuyên răn kẻ khác, tự mình chạy theo tham, bị gãy cánh nằm xuống, bánh xe giết đời chim. Chạy theo tham thì gãy cánh. Không phải vì bánh xe ác. Mà vì mình vừa khuyên người ta đừng đi, vừa tự mình lao đi, thì làm sao mà bay lên kịp khi xe đến?
Cho nên, trước khi khuyên ai điều gì, xin hãy hỏi mình một câu: mình có làm được điều mình sắp nói không? Nếu làm được, thì hãy nói. Lời nói ấy sẽ có sức nặng. Nếu chưa làm được, thì hãy thành thật: tôi cũng đang tập. Tôi nói với bạn, cũng là nói với chính tôi. Người ta tha thứ cho người đang tập. Người ta không tha thứ cho người nói một đằng, làm một nẻo.
Và nếu mình đã từng khuyên người khác bằng một lời khuyên không thật lòng, chỉ để giữ phần ngon cho riêng mình, thì xin hãy dừng lại. Phần ngon giữ một mình thì ăn cũng không ngon. Còn lời khuyên giả dối thì sớm muộn cũng quay lại, như bánh xe quay lại cán chính con chim đã dựng lên lời khuyên ấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư