Có những lời nói đúng, mà nói sai lúc thì thành sai. Khuyên con học bài lúc con đang mệt, con chỉ thấy khó chịu. Xin lỗi vợ lúc vợ đang giận dữ, vợ chỉ thấy mình nói cho có. Góp ý với sếp giữa cuộc họp đông người, sếp chỉ thấy mất mặt. Lời thì đúng, mà lúc thì sai, kết quả là người nghe đóng cửa lại, không muốn nghe thêm nữa.
Chuyện xưa kể rằng, có một vị Tỷ-kheo xuất gia mà không biết phận sự, không biết lúc nào nên làm việc gì, lúc nào nên học hành. Trong canh đầu, canh giữa, canh cuối, và những giờ người khác thức giấc, vị ấy cứ làm ồn, khiến các Tỷ-kheo không thể ngủ được. Các vị Tỷ-kheo bàn tán về hạnh không tốt của vị ấy. Đức Phật nghe được, bèn nói: không phải chỉ nay vị ấy mới làm ồn phi thời, mà thuở trước, vị ấy cũng đã làm ồn phi thời. Do không biết thời và phi thời, vị ấy đã bị vặn cổ chết. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn, học hết các tài nghệ, trở thành vị sư trưởng có tiếng, dạy nghề cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn. Các thanh niên ấy có một con gà trống gáy đúng giờ giấc. Nghe tiếng gà gáy, họ thức dậy học bài. Con gà ấy chết đi, họ bèn đi tìm một con gà khác.
Một thanh niên đi nhặt củi trong khu rừng có nghĩa địa, thấy một con gà trống, liền bắt về nuôi. Vì quen sống ở nghĩa địa, con gà ấy không biết giờ nào cần phải gáy. Có khi nó gáy lúc nửa đêm, có khi nó gáy lúc rạng đông. Khi các thanh niên nghe nó gáy lúc nửa đêm, họ thức dậy học bài, cho đến rạng đông thì quá mệt, không học được nữa. Vì buồn ngủ, họ không thấy được vấn đề cần phải thấy. Khi quá sáng, con gà ấy gáy ồn ào, họ không có cơ hội yên tĩnh để ôn bài.
Các thanh niên suy nghĩ: con gà này gáy vào nửa đêm, hoặc ban đêm, hoặc ban ngày. Do đó, chúng ta học không có kết quả. Vì vậy, họ bắt con gà ấy vặn cổ cho chết đi, rồi báo lên sư trưởng: vì con gà gáy phi thời, chúng tôi đã giết nó rồi.
Vị sư trưởng lấy đó làm bài học và nói: do nó không được dạy dỗ tốt, nên nó phải chết. Rồi ngài đọc bài kệ: không mẹ cha nuôi dưỡng, không thầy dạy dỗ nó, con gà này không biết đúng thời hay phi thời.
Nghe chuyện này, nhiều người sẽ thương con gà. Nó có làm gì sai đâu? Nó chỉ gáy thôi mà. Gà thì phải gáy. Nhưng vấn đề không phải là gáy hay không gáy. Vấn đề là gáy lúc nào. Gáy đúng lúc, cả trường thức dậy học bài, ai cũng quý. Gáy sai lúc, cả trường mất ngủ, ai cũng muốn nó chết. Cùng một tiếng gáy, chỉ khác cái lúc, mà số phận khác hẳn.
Đời mình cũng vậy. Nhiều khi mình không sai về nội dung, mình sai về thời điểm. Mình góp ý đúng, nhưng góp ý lúc người ta đang mệt, đang xấu hổ, đang đông người. Mình nhắc nhở đúng, nhưng nhắc lúc nửa đêm, lúc người ta vừa về đến nhà sau một ngày dài. Mình muốn dạy con, nhưng dạy lúc con đang khóc, đang sợ, đang không nghe được gì nữa. Rồi mình buồn: sao mình nói đúng mà không ai nghe? Có khi chỉ vì mình là con gà gáy phi thời.
Biết thời là một loại trí tuệ. Trong nhà Phật, người ta dạy rằng phải biết thời và phi thời, biết lúc nào nên nói, lúc nào nên im, lúc nào nên làm, lúc nào nên nghỉ. Người biết thời thì lời nói của mình có trọng lượng. Người không biết thời thì càng nói càng mất giá. Nói nhiều mà không ai nghe, thì nói nữa cũng vô ích.
Muốn biết thời, mình có thể tập một thói quen nhỏ: trước khi nói một câu quan trọng, nhìn người nghe một cái. Họ đang mệt hay đang tỉnh? Họ đang một mình hay đang đông người? Họ có đang cần nghe câu này không, hay họ chỉ cần mình im lặng ngồi bên? Nếu họ chưa sẵn sàng, mình đợi. Đợi không phải là bỏ cuộc. Đợi là để lời nói của mình đến được đúng chỗ.
Con gà trong chuyện không có cha mẹ nuôi dưỡng, không có thầy dạy dỗ, nên không biết đúng thời hay phi thời. Mình thì có cha mẹ, có thầy, có kinh nghiệm của chính mình. Mình có thể học được. Chỉ cần nhớ: nói đúng chưa đủ, phải nói đúng lúc. Gáy đúng giờ, cả trường cùng thức dậy. Gáy sai giờ, chính mình bị vặn cổ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư