Có những lời nghe rất xuôi tai. Người ta nói chắc như đinh đóng cột, lại chỉ ra bằng chứng rành rành trước mắt. Mình nghe xong thấy hợp lý quá, liền làm theo ngay. Đến lúc hỏng việc mới biết mình vừa tin một lời nói dối.
Chuyện này không mới. Ngày xưa, năm trăm người bạn của ông Cấp Cô Độc cũng vậy. Họ đã quy y Phật rồi, Phật đi vắng một thời gian, họ lại quay về theo các đạo sư ngoại đạo. Khi Phật trở về, họ thú nhận mình đã phá vỡ pháp quy y. Phật không mắng họ. Ngài kể một chuyện cũ để họ tự thấy.
Thuở xưa, ở thành Ba-la-nại có hai người chủ đoàn lữ hành. Một người là Bồ-tát, khôn ngoan và có kinh nghiệm. Người kia còn trẻ, nóng vội, chưa biết tùy cơ ứng biến. Cả hai cùng chất hàng lên năm trăm cỗ xe, cùng muốn đi qua một bãi sa mạc dài sáu mươi do-tuần.
Bồ-tát nói: hai đoàn một ngàn cỗ xe cùng đi một lượt thì đường không chịu nổi, củi nước cỏ khô sẽ thiếu. Một người đi trước, một người đi sau. Người trẻ chọn đi trước vì tưởng đi trước được hưởng mọi thứ còn nguyên: cỏ chưa ai ăn, nước chưa ai động, bán hàng định giá theo ý mình.
Đi được nửa đường, một con quỷ dạ-xoa hiện ra. Nó hóa thành một đoàn người sang trọng, đầu đội vòng hoa sen, áo ướt, tóc ướt, tay cầm củ sen còn nhỏ nước. Nó nói với người chủ đoàn trẻ: đằng kia mưa luôn, hồ ao đầy nước, rừng xanh rờn. Các ông mang nước theo làm gì cho nặng xe. Đập vỡ các ghè nước đi cho nhẹ.
Người chủ đoàn trẻ nghe theo. Cả đoàn đập vỡ hết ghè nước, không giữ lại dù một bụm. Đi tiếp, một giọt nước cũng không có. Đến chiều, người và bò kiệt sức, nằm la liệt mà ngủ. Đêm xuống, quỷ dạ-xoa đến ăn thịt tất cả, chỉ còn xương trắng và năm trăm cỗ xe đầy hàng.
Một tháng rưỡi sau, Bồ-tát lên đường. Đến giữa sa mạc, quỷ dạ-xoa lại hiện ra với đúng trò cũ. Bồ-tát nhìn nó một lúc rồi nói: chúng tôi là người lái buôn, chưa thấy nước khác thì không đổ nước đã dự trữ. Chỗ nào thấy nước, chúng tôi mới yên lòng đổ đi cho nhẹ xe.
Quỷ đi rồi, đoàn người xôn xao: họ đội hoa sen, áo ướt, tay cầm củ sen nhỏ nước, rõ ràng đằng kia có nước. Sao ông chủ không tin? Bồ-tát cho dừng xe, họp cả đoàn lại và hỏi bốn câu.
Có ai nghe nói bãi sa mạc này có ao hồ không? Không ai nghe. Gió mưa thổi xa được bao nhiêu? Khoảng một do-tuần. Có ai cảm thấy gió mưa chạm vào người không? Không. Đầu mây thấy được từ bao xa? Khoảng một do-tuần. Có ai thấy đầu mây không? Không. Ánh chớp thấy được từ bao xa? Bốn năm do-tuần. Có ai thấy chớp không? Không. Tiếng sấm nghe được từ bao xa? Hai ba do-tuần. Có ai nghe tiếng sấm không? Không.
Bồ-tát kết luận: chúng không phải là người. Chúng là quỷ dạ-xoa. Chúng xúi ta đổ nước để khi ta kiệt sức, chúng ăn thịt ta. Người chủ đoàn trẻ đi trước chắc chắn đã bị như vậy. Đừng đổ đi, ngay cả một bụm nước cũng phải giữ. Hãy đi tới, càng mau càng tốt.
Quả nhiên, đi tiếp một đoạn, đoàn người thấy năm trăm cỗ xe đầy hàng, xương người xương bò rải khắp nơi. Bồ-tát cho bày xe thành vòng tròn làm trại, lo cho người và bò ăn nghỉ, tự mình cầm gươm canh gác suốt ba canh đêm cho đến rạng đông. Sáng ra, ngài bỏ xe hư, giữ xe chắc, bỏ hàng ít giá trị, chất hàng có giá trị, đến nơi bán được gấp hai ba lần vốn rồi trở về thành.
Phật kết lại: những ai chấp chặt tà luận thì gặp đại nạn như người chủ đoàn trẻ. Những ai giữ chặt sự thật thì đi đến nơi mình muốn một cách an toàn. Bài kệ trong truyện nói: có những người nói lên sự thật không hý luận, có những hạng người khác tuyên bố về tà luận, kẻ trí biết điều này, giữ chặt pháp tối thượng.
Nghe một lời mà tin ngay thì dễ. Hỏi lại bốn câu mới khó. Nhưng bốn câu hỏi của Bồ-tát là cách sống còn giữ được cả đoàn người. Ngày nay cũng vậy. Ai đó bảo mình bỏ việc đang làm đi theo một hướng mới, bảo mình đổ hết tiền vào một chỗ, bảo mình uống thứ thuốc này bỏ thuốc kia, mình đừng vội tin chỉ vì người ta nói chắc và chỉ ra vài bằng chứng trước mắt.
Hãy hỏi như Bồ-tát đã hỏi. Có ai đã từng làm vậy mà thành công không? Mình có tự mình thấy được bằng chứng không, hay chỉ nghe người ta kể? Điều này có trái với những gì mình đã biết chắc không? Nếu làm theo mà sai, mình mất những gì? Hỏi xong, giữ lại phần chắc chắn nhất của mình, như Bồ-tát giữ lại nước.
Quy y cũng vậy. Quy y đúng chỗ là tìm một chỗ nương tựa chắc chắn, đã được kiểm chứng bằng đời sống của bao nhiêu người đi trước. Quy y sai chỗ là nghe lời ngon ngọt rồi đổ hết nước của mình đi giữa sa mạc. Giữ được câu niệm Phật trong lòng, giữ được giới, giữ được lòng tin đã kiểm chứng, thì giữa sa mạc nào mình cũng còn nước để đi tiếp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư