Có một lúc trong đời, ai cũng phải đối diện với câu hỏi: khi mình đi rồi, mình mang theo được cái gì? Lúc còn khỏe, câu hỏi này nghe xa xôi. Lúc bệnh nặng, lúc mất người thân, lúc nhìn một người già nằm trên giường bệnh, câu hỏi bỗng trở nên rất gần. Nhà cửa, tiền bạc, danh tiếng, những thứ mình gom góp cả đời, lúc đó còn lại được bao nhiêu?
Chuyện xưa kể rằng, khi đức Phật sắp nhập Niết-bàn, Ngài nằm trên giường giữa hai cây sa-la ở Kusinàra, đầu hướng về phía bắc, không dậy nữa. Trưởng lão A-nan thưa: bạch Thế Tôn, Thế Tôn chớ diệt độ tại thành phố nhỏ tồi tàn này, thành phố nhỏ hoang vu này, thành phố nhỏ ngoại ô này. Thế Tôn hãy diệt độ tại một trong những thành phố lớn như Vương Xá.
Đức Phật đáp: này A-nan, chớ nói đây là một thành phố nhỏ tồi tàn. Thuở xưa, trong thời vua Chuyển luân Thiện Kiến, Ta đã sống trong thành phố này. Lúc ấy, thành phố này là một đô thị vĩ đại, được bao bọc với những bức tranh bằng châu báu, dài đến mười hai dặm. Rồi theo lời yêu cầu của Trưởng lão, đức Phật kể chuyện quá khứ.
Lúc ấy, hoàng hậu Thiện Tường thấy vua Đại Thiện Kiến từ lâu đài Chánh pháp đi xuống, rồi nằm về phía hông bên phải, trên long sàng được sửa soạn cho ngài, tại rừng sa-la làm bằng bảy báu, từ đó ngài không dậy nữa. Thấy vậy, bà nói: thưa Thiên tử, tám mươi bốn ngàn thành phố, đứng đầu là kinh đô Kusàvatì, thuộc quyền của Đại vương, hãy hướng ý muốn về chúng.
Nghe vậy, vua Đại Thiện Kiến nói với hoàng hậu: hoàng hậu chớ nói vậy! Hoàng hậu nên khuyến khích ta: hãy hướng tâm đến chỗ này, chớ mong chờ các chỗ khác.
Hoàng hậu hỏi: vì sao?
Vua đáp: hôm nay ta sẽ băng hà.
Hoàng hậu khóc. Sau khi lau nước mắt, bà nói lên một cách khó khăn như lời vua khuyên bảo, rồi bà khóc lóc than. Tám mươi bốn ngàn nữ nhân còn lại cũng đều than khóc theo bà. Các đại thần cũng không thể chịu đựng nổi. Tất cả đều khóc ròng. Vua nói: chớ làm ồn.
Sau khi ngăn mọi người, ngài nói với hoàng hậu: hoàng hậu chớ khóc, chớ than! Vì nhỏ cho đến hột mè, không có hành nào là thường còn. Tất cả là vô thường, chịu sự biến hoại.
Nói vậy xong, để khuyến giáo hoàng hậu, ngài đọc bài kệ: các hành là vô thường, bản tánh chúng sanh diệt, chúng sanh rồi chúng diệt, nhiếp chúng là an lạc.
Như vậy, vua Đại Thiện Kiến lấy đại Niết-bàn bất tử làm đỉnh thuyết pháp cao nhất, rồi khuyến giáo đại chúng còn lại: hãy bố thí, trì giới và hành trì trai giới. Khuyến cáo xong, cuối cùng, ngài tái sanh ở thiên giới.
Câu chuyện này kể về một vị vua có tất cả. Tám mươi bốn ngàn thành phố. Kinh đô dài mười hai dặm, tường thành bằng châu báu. Lâu đài Chánh pháp. Rừng sa-la bằng bảy báu. Tám mươi bốn ngàn nữ nhân. Không còn thứ gì trên đời mà ông chưa có. Vậy mà lúc nằm xuống, hoàng hậu kể lại tất cả những thứ ấy, ông bảo: đừng kể nữa. Đừng bảo ta hướng tâm về chúng. Hãy bảo ta buông chúng.
Vì sao? Vì ông biết rõ: nhỏ cho đến hột mè, không có hành nào là thường còn. Một hột mè nhỏ xíu, còn không giữ được mãi. Huống gì tám mươi bốn ngàn thành phố. Lúc sống, mình tưởng mình có chúng. Lúc chết, mình mới thấy mình chỉ mượn chúng một thời gian. Người khôn là người biết mình đang mượn, để đến lúc trả thì trả nhẹ nhàng, không níu kéo, không oán trách.
Có người nghe đến đây sẽ buồn: vậy thì gom góp để làm gì? Làm cả đời, cuối cùng cũng buông hết, thì sống có ý nghĩa gì? Câu trả lời nằm ở lời dặn cuối cùng của vua: hãy bố thí, trì giới và hành trì trai giới. Ông không bảo người ta đừng làm gì cả. Ông bảo: trong những thứ mình làm, chỉ có ba thứ đi theo mình được. Bố thí là cho đi, trì giới là giữ mình không làm điều xấu, hành trì trai giới là giữ tâm thanh tịnh. Ba thứ ấy không phải là của cải, mà là cách sống. Của cải thì ở lại. Cách sống thì đi theo.
Đời mình cũng vậy. Nhà cửa, xe cộ, tiền bạc, chức tước, đến lúc nào đó cũng phải để lại cho người khác. Cái đi theo mình là mình đã sống như thế nào. Mình đã cho ai cái gì, mình đã giữ mình ra sao, mình đã làm cho lòng mình yên được bao nhiêu. Những thứ ấy không ai lấy được, không ai cướp được, và cũng không bị thời gian làm cho mất đi.
Tối nay, mình thử ngồi lại một lúc, nghĩ xem: nếu ngày mai mình phải đi, mình muốn mang theo cái gì? Câu trả lời sẽ cho mình biết hôm nay mình nên sống như thế nào. Không cần đợi đến lúc nằm trên giường bệnh mới hỏi. Hỏi sớm, sống sẽ khác. Người biết mình sẽ đi, sẽ sống nhẹ nhàng hơn, cho đi nhiều hơn, giận ít hơn, và quý từng ngày còn lại hơn.
Vua Đại Thiện Kiến có tám mươi bốn ngàn thành phố, mà lúc đi chỉ mang theo một câu: các hành là vô thường, nhiếp chúng là an lạc. Mình có ít hơn ông rất nhiều. Nhưng nếu mình nhớ được một câu như vậy, thì lúc đi, mình cũng không tay trắng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư