Sáng chủ nhật, ở cổng chùa, tôi thấy một anh thanh niên rút tờ năm trăm ngàn bỏ vào thùng công đức. Bỏ xong, anh đứng lại một chút, nhìn quanh, rồi nói với người bên cạnh, giọng đủ lớn để cả dãy người nghe thấy: "Tháng nào tôi cũng cúng vậy đó." Người bên cạnh gật gù khen. Anh cười, hài lòng, rồi đi.
Tôi không biết anh có phước hay không. Tôi chỉ biết, lúc đó, trong lòng tôi chợt có một câu hỏi: mình cho đi, rốt cuộc là để người ta bớt khổ, hay để người ta biết mình tốt?
Cho đi là việc tốt. Ai cũng biết vậy. Nhưng cùng một đồng tiền, có người cho xong lòng nhẹ như không, có người cho xong lòng nặng như đeo đá. Khác nhau ở chỗ nào? Khác nhau ở cái tâm lúc cho.
Trong kinh Kim Cang có một câu dạy về chuyện này, nói bằng lời thường thì thế này: Bồ Tát bố thí mà tâm không dính mắc vào đâu cả. Không dính vào mình, không dính vào người, không dính vào món đồ mình cho. Cho xong rồi thôi. Như bàn tay rờ phải lửa nóng thì tự co lại, không cần suy nghĩ, không cần ai khen. Như mặt trời chiếu sáng vạn vật mà không hay là mình đang chiếu sáng, cũng không chọn chiếu riêng cho ai.
Nghe thì đơn giản, làm thì khó. Vì khi cho, tâm mình thường dính vào ba chỗ.
Chỗ thứ nhất là dính vào mình. "Tôi là người tốt, tôi đã cho nhiều thế này." Vừa cho xong đã thấy mình cao hơn người ta một bậc. Cái cho lúc đó không còn là thương người nữa, mà là nuôi cái tôi của mình. Cho càng nhiều, cái tôi càng lớn, lòng càng nặng.
Chỗ thứ hai là dính vào người nhận. "Tôi đã giúp anh, anh phải nhớ ơn tôi." Người ta cảm ơn thì vui, người ta quên thì giận, người ta không trả ơn thì oán. Thế là việc thiện hôm qua thành cái gai hôm nay. Mình cho người ta một bữa cơm, rồi bắt người ta trả bằng cả đời biết ơn. Đắt quá.
Chỗ thứ ba là dính vào món đồ. Cho rồi cứ nhớ mãi: tôi đã cho năm trăm, cho một triệu, cho cả cái xe. Càng nhớ con số, càng tiếc. Càng tiếc, càng khó cho lần sau.
Cho mà dính như vậy, trong sách gọi là bố thí trụ tướng, tức là bố thí còn mắc kẹt. Còn bố thí trọn vẹn thì ngược lại: không thấy có mình là người cho, không thấy có người là kẻ nhận, chẳng sợ nghèo đi, chẳng trông người ta trả ơn, cũng chẳng cầu phước báo gì. Cho để mà cho. Chỉ vậy thôi.
Nói thì dễ, nhưng làm sao để cho được như vậy trong đời thường? Sách dạy một cách rất cụ thể, gọi là tài thí ba la mật. Nghĩa là khi cho của cải, hãy cho thật kín đáo, đừng làm mất thể diện của người nhận. Người nhận không biết do ai giúp, nhận một cách tự nhiên, không phải cúi đầu mang ơn. Giúp người mà để người ta còn nguyên lòng tự trọng, đó mới là giúp trọn vẹn.
Tôi nhớ có lần thấy một bà cụ bán vé số ngồi co ro dưới mưa. Một cô gái đi qua, dúi vào tay bà một tờ tiền, không nói gì, đi thẳng. Bà cụ ngơ ngác nhìn theo, rồi chắp tay cảm ơn vào khoảng không. Không ai biết tên cô gái. Cũng không ai khen cô. Nhưng cái cách cho đó, nhẹ nhàng và kín đáo, làm người chứng kiến như tôi thấy ấm cả buổi chiều.
Ngoài cho của cải, còn hai cách cho nữa mà ai cũng làm được, dù nghèo tiền đến mấy. Một là pháp thí: cho lời nói hay, lời chỉ đường, lời làm người ta yên lòng. Một câu nói đúng lúc có khi cứu được một người đang tuyệt vọng. Hai là vô úy thí: cho sự an tâm, che chở, làm người ta hết sợ. Ngồi nghe một người bạn khóc hết lòng mình, không phán xét, không chen ngang, đó cũng là một cách cho.
Vậy nên, trước khi cho, mình có thể tự hỏi ba câu thật nhanh. Thứ nhất, mình cho vì thương người ta, hay vì muốn người ta khen mình? Thứ hai, thứ mình cho có phải là thứ người ta thật sự cần, hay chỉ là thứ mình muốn cho? Thứ ba, cho xong rồi, mình có nhắc lại chuyện này mãi không?
Nếu câu trả lời làm mình khó chịu, đừng vội trách mình. Chỉ cần cho chậm lại một chút, cho nhỏ lại một chút, nhưng cho thật lòng. Một bữa cơm cho người đói, cho trong im lặng, phước hơn một mâm cỗ linh đình mà cho để lấy tiếng.
Cuối cùng, phước không nằm ở số tiền mình cho. Phước nằm ở cái tâm lúc mình cho. Cho xong rồi quên đi, như mặt trời quên mất mình đang chiếu sáng. Người nhận bớt khổ, người cho bớt nặng. Cả hai đều nhẹ. Đó mới là bố thí trọn vẹn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư