Một buổi chiều mưa, anh Tư chạy xe ôm ngang qua ngã tư thì thấy một người đàn ông ngồi co ro bên lề đường, áo ướt sũng, tay ôm bụng. Anh dừng xe, móc ví, định đưa tờ năm mươi nghìn. Nhưng rồi anh khựng lại. Người này có thật sự đói không, hay chỉ là một trong những người giả khổ để xin tiền? Anh ngần ngừ một lúc, rồi chạy đi. Tối về, anh cứ day dứt mãi.
Cũng buổi chiều đó, ở một con hẻm khác, bà Sáu nghe tin người hàng xóm bị tai nạn nằm viện, nhà không còn tiền đóng viện phí. Bà không đắn đo gì, mở tủ lấy hai triệu đồng dành dụm, mang sang ngay. Bà nói: "Lúc này không giúp thì đợi lúc nào?"
Hai cảnh đó đặt ra cùng một câu hỏi: giúp người, giúp sao cho đúng? Đúng người, đúng lúc, nghĩa là gì?
Trong sách Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc, Đức Phật dạy về pháp bố thí bằng một câu rất gọn: bố thí là phát ra những cái dư giả của mình, tùy theo mình có, cho người khác, trong khi người ấy đang thiếu hụt.
Câu này có ba ý, mà mỗi ý là một chữ "đúng". Đúng cái mình có. Đúng người đang thiếu. Đúng lúc họ đang thiếu.
Đúng cái mình có, nghĩa là giúp trong sức của mình. Sách dạy, Đức Phật không bao giờ dạy bố thí nhiều hay chê bố thí ít, mà chỉ cần của ấy là của hợp pháp, do làm ăn chân chánh mà có. Một người có mười đồng, cho một đồng, mà một đồng ấy là thật lòng, thì không thua gì người có mười triệu cho một triệu. Giúp quá sức mình, rồi sau đó mình kiệt quệ, sinh oán trách, thì cái giúp đó đã sai từ đầu.
Đúng người đang thiếu, nghĩa là nhìn cho rõ người trước mặt mình đang cần cái gì. Có người thiếu tiền, có người thiếu một bữa cơm, có người thiếu một lời an ủi, có người chỉ thiếu một người chịu ngồi nghe họ nói hết nỗi khổ. Cho tiền một người đang cần được lắng nghe, thì tiền không chạm được vào chỗ đau của họ. Cho lời khuyên một người đang đói, thì lời khuyên cũng không no được bụng họ.
Sách còn dạy về sự bố thí hợp pháp có ba điều kiện. Một là vật bố thí trong sạch. Hai là tác ý trong sạch, tức là cho vì lòng từ ái, không phải để mong lợi lộc nào khác. Ba là người thọ lãnh trong sạch, tức là người nhận xứng đáng nhận của bố thí ấy. Ba điều này giống như ba chân của một cái kiềng. Thiếu một chân, việc giúp vẫn có thể làm, nhưng dễ nghiêng, dễ đổ.
Còn đúng lúc thì sao? Sách Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc, đến phần hạnh phúc thứ mười bảy, dạy về giúp đỡ quyến thuộc, có một câu dặn rất đáng nhớ: giúp đỡ thì phải biết rõ điều lợi hại cho mình và cho người mình giúp, chớ đừng làm một cách thiếu suy nghĩ.
Nghe thì có vẻ chậm chạp, nhưng thật ra đó là sự cẩn thận của lòng từ bi. Giúp vội, giúp ẩu, nhiều khi lại hại. Cho tiền một người đang nghiện rượu, ngay lúc họ đang thèm rượu, thì món tiền ấy có thể thành hại. Giúp con mình bằng cách làm thay hết mọi việc, thì cái giúp ấy làm con mình yếu đi, chứ không mạnh lên. Giúp đúng lúc không chỉ là giúp nhanh, mà là giúp vào đúng thời điểm mà sự giúp ấy thật sự thành thuốc, chứ không thành độc.
Ngược lại, cũng có những lúc phải giúp liền, không được chần chừ. Trong cùng cuốn sách ấy có kể tích xưa: một con chó chúa thấy quyến thuộc của mình bị vua ra lệnh giết oan, nó không ngồi đó tính toán thiệt hơn. Nó chạy một mạch đến trước mặt vua, dùng trí tuệ để minh oan cho cả đàn. Sách kết lại: nên giúp đỡ quyến thuộc lúc lâm nguy, nên hy sinh, và bất cứ giờ phút nào ta có thể giúp được, nên giúp liền.
Vậy là có hai mặt. Một mặt, đừng giúp ẩu. Một mặt, đừng chần chừ khi người ta đang lâm nguy. Phân biệt hai mặt này bằng cái gì? Bằng con mắt nhìn cho rõ. Người đang nguy cấp, đang đói, đang bệnh, đang gặp tai nạn, thì giúp liền, đừng tính. Người chưa nguy cấp, thì mình có thời gian nhìn kỹ, hỏi kỹ, rồi mới giúp cho trúng.
Sách cũng chỉ ra bốn cách giúp đỡ, không chỉ có tiền. Một là giúp bằng vật chất, như tiền của, cơm nước, thuốc men. Hai là giúp bằng lời nói êm dịu, đừng vì mình giàu có, có quyền chức mà khinh khi người mình giúp. Ba là gắng giúp cho người ta được nhiều lợi ích hợp pháp, nghĩa là giúp sao cho người ta đứng lên được, chứ không phải giúp cho người ta quen dựa vào mình. Bốn là hòa mình theo người ta, kính trọng người lớn, thương yêu người nhỏ, đừng hống hách.
Bốn cách này mở ra một điều rất quan trọng: giúp người không chỉ có một hình thức là đưa tiền. Có những người không có tiền, nhưng có lời nói êm dịu, có thời gian, có sức lực, có nghề nghiệp. Những thứ đó cũng là giúp, mà đôi khi còn quý hơn tiền.
Anh Tư chạy xe ôm, sau buổi chiều day dứt đó, đã đổi cách giúp của mình. Anh không còn đưa tiền một cách vội vàng cho người lạ bên đường rồi chạy đi trong nghi ngờ nữa. Anh ghé lại, mua một ổ bánh mì, một chai nước, đưa tận tay, hỏi han vài câu. Anh nói: "Tôi không giàu, nhưng tôi có thể dừng lại năm phút."
Bà Sáu thì vẫn vậy. Nghe ai gặp nạn, bà giúp liền. Bà nói một câu rất mộc: "Giúp lúc người ta cần, mới gọi là giúp. Đợi người ta qua cơn rồi mới giúp, thì lúc đó người ta đâu cần mình nữa."
Giúp đúng người, đúng lúc, nói cho cùng, không phải là một kỹ thuật. Nó là một cái tâm chịu dừng lại nhìn cho rõ. Nhìn rõ người trước mặt mình đang thiếu cái gì. Nhìn rõ mình có cái gì để cho. Và nhìn rõ lúc này có phải là lúc họ cần mình nhất không.
Nhìn rõ được ba điều đó, thì cho ít cũng trúng. Nhìn không rõ, thì cho nhiều cũng trật.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư