Có một bà cụ trong xóm tôi, năm nay đã ngoài bảy mươi. Bà vẫn khỏe, vẫn đi chợ mỗi sáng, vẫn nấu cơm cho con cháu. Nhưng ai nói chuyện với bà lâu cũng thấy bà có một nỗi buồn không tên. Hỏi ra mới biết, hơn ba mươi năm trước, em gái bà đã nói một câu làm bà tổn thương. Câu nói ấy là gì thì bà không nhớ rõ nữa. Nhưng cảm giác bị em mình coi thường thì bà nhớ đến tận bây giờ. Ba mươi năm, bà vẫn giận. Bà không gặp em gái, không nói chuyện, không dự giỗ chung. Cả nhà khuyên bà bỏ qua, bà bảo, bỏ sao được, nó đã làm mình khổ như vậy. Bà tưởng mình đang giữ công lý. Nhưng thật ra, bà đang giữ một hòn than nóng trong lòng mình, giữ đã ba mươi năm, tay đã bỏng mà vẫn không chịu buông.
Kinh Pháp Cú có mấy câu kệ đầu tiên nói về chuyện này, ngắn gọn mà thấm. Nó mắng tôi, đánh tôi, nó thắng tôi, cướp tôi. Ai ôm hiềm hận ấy, hận thù không thể nguôi. Không ôm hiềm hận ấy, hận thù được tự nguôi. Với hận diệt hận thù, đời này không có được. Không hận diệt hận thù, là định luật ngàn thu. Ý của những câu kệ ấy rất rõ. Hận thù không bao giờ hết bằng cách trả hận. Lấy hận để diệt hận giống như lấy lửa để dập lửa, chỉ làm cháy to hơn. Hận thù chỉ nguôi khi mình buông cái ôm hận trong lòng ra. Không phải buông vì người kia xứng đáng được tha thứ. Buông vì mình không muốn khổ nữa.
Vì sao ôm hận lại làm mình khổ trước tiên? Vì người làm mình khổ có khi đã quên chuyện đó từ lâu, đang sống yên ổn, còn mình thì ngày nào cũng nhắc lại chuyện cũ trong đầu, như chiếu lại một bộ phim buồn. Mỗi lần nhắc lại, lòng mình đau thêm một lần. Trong cuốn Đạo Bụt Nguyên Chất, Thiền sư Thích Nhất Hạnh nói về điều này rất hay. Khi bị lên án hay nhục mạ, phải quán chiếu để đừng bị tổn thương. Bị tổn thương thì lập tức con dao nhọn sẽ phát sinh trong tâm, đưa đến hành động hận thù và trách phạt. Muốn lấy con dao nhọn trong tâm ra, ta phải thực tập nhìn sâu. Con dao ấy không phải do người khác cắm vào lòng mình. Nó mọc lên từ chính lòng mình, mỗi lần mình ôm lấy nỗi đau và nuôi nó bằng những ý nghĩ oán hận. Nhìn sâu là thấy rằng người làm mình khổ cũng đang khổ, cũng đang bị vô minh che lấp. Thấy được như vậy, con dao tự rơi ra.
Nhiều người sợ rằng buông hận là thua, là để người ta lấn tới. Không phải vậy. Buông hận không có nghĩa là nói rằng việc người ta làm là đúng. Buông hận cũng không có nghĩa là phải thân thiết lại với người đã làm mình khổ. Buông hận chỉ có nghĩa là mình không để chuyện cũ tiếp tục làm khổ mình nữa. Mình vẫn có thể giữ khoảng cách với người ấy. Mình vẫn có thể không tin họ như trước. Nhưng mình không còn mang họ trong lòng như một vết thương chảy máu mỗi ngày nữa. Đó không phải là thua. Đó là thắng. Thắng chính mình, thắng cái thói quen ôm hận đã theo mình bao nhiêu năm.
Vậy buông hận thì làm thế nào? Bắt đầu bằng việc nhìn thẳng vào nỗi đau của mình, thay vì chạy trốn nó. Mỗi khi câu chuyện cũ hiện lên, hãy nói với lòng mình một câu. Tôi đang đau, và tôi không muốn đau nữa. Rồi hỏi tiếp, người làm tôi khổ, họ đang khổ vì điều gì? Câu hỏi ấy không phải để biện minh cho họ. Nó chỉ để mở ra một khe sáng trong lòng mình. Khi mình thấy được cái khổ của người kia, lòng mình sẽ mềm ra một chút. Mềm một chút hôm nay, mềm thêm một chút ngày mai. Một tháng, một năm, hòn than trong lòng sẽ nguội dần. Không cần phải cố gắng tha thứ một cách ồn ào. Chỉ cần mỗi ngày buông ra một chút, như người ta tháo từng nút thắt, nút này xong đến nút khác.
Bà cụ trong xóm tôi, tôi mong có một ngày bà buông được. Không phải để em gái bà vui, mà để bà được ngủ yên. Ba mươi năm ôm một câu nói cũ, bà đã khổ đủ rồi. Người làm bà khổ có khi đã quên, có khi cũng đã khổ vì chính câu nói của mình mà bà không biết. Chỉ có bà là người còn giữ nỗi đau ấy trong lòng, như giữ một món đồ cũ không nỡ vứt, dù món đồ ấy chỉ làm mình đau tay. Ôm hận trong lòng, người khổ đầu tiên là mình. Buông hận ra, người nhẹ đầu tiên cũng là mình. Đó là định luật ngàn thu mà Kinh Pháp Cú đã nói từ hơn hai nghìn năm trước. Và nó vẫn đúng đến tận hôm nay, trong từng ngôi nhà, từng gia đình, từng lòng người. Hận thù chỉ nguôi bằng không hận. Không còn con đường nào khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư