Có một bà cụ ở đầu hẻm nhà tôi, ngày nào cũng nấu một nồi cháo to. Nồi cháo ấy không phải để bán. Bà múc cho mấy đứa trẻ con nhà nghèo ăn sáng, múc cho ông xe ôm ngồi chờ khách, múc cho ai đi ngang mà đói. Có người hỏi bà, sao bà không ghi lại xem mình đã cho ai bao nhiêu, để sau này người ta còn nhớ ơn. Bà cười, bảo: "Ghi làm gì. Nấu xong là quên. Quên thì mai lại nấu được nữa."
Câu nói ấy nghe qua tưởng đơn giản. Nhưng nghĩ kỹ, nó chạm đúng vào chỗ khó nhất của việc cho đi. Phần lớn chúng ta cho đi rồi cứ nhớ mãi. Nhớ mình đã cho ai, cho bao nhiêu, cho vào lúc nào. Nhớ để rồi chờ. Chờ một lời cảm ơn. Chờ một lần người ta đáp lại. Chờ một ngày nào đó món nợ ân tình ấy được trả. Và khi sự chờ đợi không đến, lòng mình bắt đầu nặng. Mình thấy mình thiệt. Mình thấy người ta vô ơn. Món quà ban đầu là lành, mà càng nhớ, nó càng biến thành một cục nợ treo trong lòng.
Trong sách Phật có dạy về hạnh bố thí, rằng tác ý khi cho mới là điều quyết định. Một tác ý đúng mang lại lợi ích vô biên, còn một tác ý sai thì trở thành chuỗi dài tai hại. Tác ý đúng là gì? Là cho đi với tâm buông xả, không cột mình vào món quà, không cột người nhận vào ơn nghĩa. Người cho, vật cho, người nhận, cả ba đều nhẹ, không ai nợ ai. Khi ấy việc cho mới thật sự là bố thí ba-la-mật, là cái cho đưa người ta qua bờ bên kia của tham lam và chấp trước.
Nghe thì cao xa. Nhưng thật ra nó rất gần. Nó gần như chuyện bà cụ nấu cháo. Bà cho đi mà không ghi sổ. Không phải vì bà đãng trí. Mà vì bà hiểu một điều: món quà chỉ thật sự là quà khi nó rời khỏi tay mình một cách trọn vẹn. Còn nếu mình cho rồi mà tay vẫn nắm chặt, lòng vẫn đếm từng đồng, thì mình chưa cho. Mình chỉ đang gửi tạm, đang cho vay, đang đổi chác bằng một thứ tiền khác, tiền ấy tên là ơn nghĩa.
Có người sẽ hỏi: vậy cho đi mà quên hết, có phải là vô tâm không? Không. Quên ở đây không phải là quên người ta. Quên ở đây là quên cái tôi của mình trong việc cho. Mình vẫn nhớ người hàng xóm đang ốm, vẫn nhớ đứa trẻ đang đói, vẫn nhớ người bạn đang kẹt. Mình nhớ nỗi khổ của họ để mà giúp. Chỉ có một thứ mình không nhớ, đó là công lao của mình. Cái tôi hay đòi ghi công. Cái tôi hay nhắc: tôi đã giúp anh đấy nhé. Cái tôi ấy mà còn, thì việc cho còn vướng. Cái tôi ấy mà mất, thì việc cho mới nhẹ.
Tôi từng chứng kiến một anh bạn làm từ thiện rất đều. Tháng nào anh cũng gửi tiền về quê xây cầu, giúp học sinh nghèo. Nhưng rồi một lần, có người trong làng nói một câu không phải, bảo anh làm màu, làm để lấy tiếng. Anh giận. Anh bỏ luôn. Anh bảo: "Tôi giúp bao nhiêu năm, giờ họ nói thế thì thôi, không giúp nữa." Nghe chuyện, tôi tiếc. Không tiếc tiền. Tiếc cái tâm ban đầu của anh. Lúc đầu anh cho vì thương người. Sau đó anh cho vì muốn được ghi nhận. Khi sự ghi nhận không đến như ý, việc cho sụp đổ. Món quà của anh, từ đầu đã cột vào một sợi dây. Sợi dây ấy tên là: người ta phải biết ơn tôi.
Bà cụ nấu cháo thì khác. Bà không chờ ai biết ơn. Có đứa trẻ ăn xong chạy đi chơi, không nói cảm ơn, bà cũng không buồn. Có ông xe ôm ăn xong quên trả tiền cháo, bà cũng không nhắc. Bà bảo, người ta no là được. Câu nói ấy nghe như đùa, nhưng nó là cả một bài học. Người ta no là được. Còn mình có được nhớ ơn hay không, không quan trọng. Vì cái mình cho đi, mình đã cho trọn rồi. Nó không còn là của mình nữa.
Cho đi mà không biết mình đã cho, nghe thì lạ. Nhưng thử nghĩ xem, hơi thở của mình có bao giờ đòi ai cảm ơn đâu. Cây cho bóng mát có bao giờ ghi sổ ai đã ngồi dưới gốc đâu. Dòng sông chảy qua làng có bao giờ nhắc người làng phải nhớ ơn đâu. Những thứ cho đi tự nhiên nhất trên đời đều không nhớ mình đã cho. Chỉ có con người là hay nhớ. Mà càng nhớ, càng khổ.
Vậy thì tập cho đi như thế nào? Bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Hôm nay, mình giúp ai đó một việc, rồi cố ý không kể lại với người thứ ba. Mình cho ai đó một thứ, rồi cố ý không nhắc lại lần sau. Mình làm một việc tốt, rồi để nó trôi qua như chưa từng xảy ra. Ban đầu sẽ khó. Cái miệng cứ muốn kể. Cái lòng cứ muốn khoe. Nhưng tập dần, sẽ quen. Quen rồi, sẽ thấy nhẹ. Nhẹ như bà cụ nấu cháo, nấu xong là quên, quên thì mai lại nấu được nữa.
Có một câu trong sách Phật dạy rằng, trong các loại phước, phước ly tham là căn bản đầu tiên trên đường thoát khổ. Ly tham không phải là không có gì. Ly tham là có mà không dính. Cho mà không dính vào món cho. Thương mà không dính vào sự thương. Giúp mà không dính vào công giúp. Người cho đi mà không biết mình đã cho, chính là người đang tập ly tham từng ngày, bằng những việc nhỏ nhất trong đời thường.
Ngày mai, nếu bạn có dịp giúp ai đó, hãy thử một lần cho đi rồi quên. Đừng ghi sổ. Đừng kể lại. Đừng chờ đợi. Chỉ cần biết rằng, ở phía bên kia, có một người đang bớt khổ đi một chút vì việc mình làm. Thế là đủ. Còn mình, mình nhẹ. Nhẹ như chưa từng cho. Mà thật ra, chính lúc ấy, mình mới cho trọn vẹn nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư