Cuối hẻm nhà tôi có một bà cụ sống một mình. Con cháu ở xa, lâu lâu mới về. Chiều chiều, bà ngồi trước cửa, nhìn người qua lại. Có hôm tôi đi làm về, bà gọi: "Cậu ơi, ngồi chơi với bà một lát." Tôi nhìn đồng hồ, nghĩ đến bữa cơm chưa nấu, nghĩ đến điện thoại còn bao nhiêu tin nhắn chưa trả. Nhưng rồi tôi ngồi xuống. Bà kể chuyện xưa, chuyện hồi bà còn trẻ, chuyện ông đã mất, chuyện đứa cháu nội mới biết đi. Những chuyện bà kể đi kể lại nhiều lần, tôi thuộc lòng cả rồi. Vậy mà bà vẫn kể, say sưa như lần đầu.
Lúc đầu, tôi ngồi nghe mà lòng sốt ruột. Tôi nghĩ mình đang phí thời gian. Một buổi chiều ngồi nghe chuyện cũ, có ích gì đâu. Nhưng rồi tôi nhận ra: bà không cần tôi giải quyết chuyện gì. Bà chỉ cần có người ngồi đó. Người già neo đơn sợ nhất không phải là đói, là bệnh. Sợ nhất là không còn ai để nói chuyện. Cả ngày không ai gọi tên mình, cả ngày không ai hỏi mình ăn gì, ngủ có ngon không. Cái im lặng ấy, nó lạnh hơn cả đói rét.
Bố thí thời gian là món quà ít ai nghĩ tới. Người ta hay nghĩ bố thí là cho tiền, cho đồ. Nhưng với người già neo đơn, thời gian quý hơn tiền nhiều. Tiền họ có thể không thiếu. Con cháu gửi về đều đều. Nhưng thời gian của con cháu thì không gửi qua bưu điện được. Một buổi chiều ngồi chơi, một bữa cơm ăn cùng, một cuộc điện thoại hỏi thăm, những thứ ấy không mua được bằng tiền. Chỉ cho được bằng thời gian của chính mình.
Nhà Phật dạy về đồng sự, là cùng ở với nhau, cùng làm với nhau, cùng chia sẻ với nhau. Đồng sự đứng cuối trong bốn cách nhiếp hóa: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự. Nó đứng cuối, nhưng nó gần gũi nhất. Vì đồng sự không cần ta có tiền, có tài, có địa vị. Chỉ cần ta có mặt. Ngồi cùng người già một buổi chiều, đó là đồng sự. Ăn cùng người neo đơn một bữa cơm, đó là đồng sự. Có mặt thật sự, không phải có mặt cho có, mà có mặt bằng cả lòng mình.
Lắng nghe cũng là một cách bố thí. Nghe hết câu chuyện của người buồn, nghe hết nỗi lòng của người cô đơn, đó là cho đi sự chú ý của mình. Sách xưa dạy: chỉ với các phương tiện ái ngữ và lắng nghe bằng tâm từ bi, ta mới có thể giúp người khác bớt khổ. Nghe, tưởng là việc thụ động, ai ngờ lại là việc khó. Nghe mà không cắt ngang, không vội khuyên, không vừa nghe vừa bấm điện thoại, khó lắm. Nhưng khi ta nghe được như thế, người nói sẽ thấy nhẹ nhõm vô cùng. Có khi họ không cần lời khuyên. Họ chỉ cần có người nghe hết câu chuyện của mình.
Bà cụ hẻm tôi kể chuyện cũ, tôi nghe. Bà kể ông ngày xưa hay mua quà gì, kể con trai hồi nhỏ nghịch ra sao, kể cây ổi sau nhà bao nhiêu năm không ra trái rồi một năm ra trái đầy. Tôi nghe, thỉnh thoảng hỏi một câu, gật đầu một cái. Bà cười. Bà bảo: "Nói chuyện với cậu, bà thấy như ông còn ngồi đây." Tôi nghe câu đó, tự nhiên thấy buổi chiều của mình đáng giá hơn mọi buổi chiều cắm mặt vào điện thoại.
Nhiều người nghĩ chăm người già là việc của con cháu, không phải việc của hàng xóm. Nghĩ thế cũng phải. Nhưng hàng xóm thì gần hơn con cháu ở xa. Một buổi chiều ngồi chơi, một bát canh mang sang, một câu hỏi "bà ăn cơm chưa", những việc nhỏ ấy, hàng xóm làm được ngay, không cần đợi ai. Mà với người già neo đơn, hàng xóm tốt đôi khi còn quý hơn họ hàng xa. Vì họ hàng xa thì xa, hàng xóm tốt thì ở ngay bên cạnh.
Tôi biết có người sẽ nói: tôi bận lắm, làm gì có buổi chiều rảnh để ngồi chơi với bà cụ. Bận thì ai cũng bận. Nhưng một tuần, có thật không dành ra được một buổi chiều, hay nửa buổi chiều, hay chỉ một tiếng đồng hồ? Một tiếng ngồi với người già, đổi lại là cả tuần họ vui. Tính ra, có lời lắm. Mà người cho cũng không thiệt. Ngồi nghe chuyện xưa, ta học được bao nhiêu điều. Bà kể chuyện thời bao cấp, chuyện gánh nước, chuyện nuôi con, mỗi chuyện là một bài học mà sách vở không dạy.
Giờ thì chiều thứ bảy nào tôi cũng ghé bà cụ một lát. Không cần hẹn trước. Tôi mang sang khi thì nải chuối, khi thì gói bánh, có khi chẳng mang gì, chỉ mang cái ghế ra ngồi. Bà thấy tôi là cười, kể chuyện. Tôi nghe. Có hôm bà mệt, không kể được nhiều, chỉ ngồi im nhìn ra đường. Tôi cũng ngồi im cùng bà. Ngồi im với nhau cũng là một cách có mặt. Không cần nói gì nhiều. Chỉ cần biết có người đang ở đây, cùng mình, thế là đủ.
Nếu gần nhà bạn có một người già sống một mình, hãy thử ghé họ một buổi chiều. Đừng mang theo gì to tát. Chỉ mang theo một chút thời gian và một đôi tai biết lắng nghe. Ngồi xuống, hỏi họ một câu, rồi nghe họ kể. Bạn sẽ thấy, buổi chiều ấy không hề phí. Nó là buổi chiều mà bạn đã cho đi thứ quý nhất mình có: thời gian. Và người nhận sẽ nhớ buổi chiều ấy lâu hơn bạn tưởng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư