Chợ chiều, tôi thấy một cậu bé chừng mười tuổi, tay xách cái xô nhựa, trong xô có mấy con cá nhỏ vừa câu được ở mương. Cậu hí hửng khoe với bạn: "Về nhà nướng ăn." Tôi nhìn mấy con cá trong xô, chúng quẫy yếu ớt, miệng ngáp ngáp. Tự nhiên tôi nhớ hồi nhỏ mình cũng câu cá như thế, cũng hí hửng như thế. Lớn lên, tôi mới thấy thương những con cá nhỏ ấy. Chúng chẳng làm gì ai. Chúng chỉ bơi trong mương nhà mình, rồi một buổi chiều, vì ham mồi, mà mất cả mạng.
Tôi ngồi xuống bên cậu bé, hỏi: "Cháu câu được mấy con rồi?" Cậu khoe: "Năm con." Tôi hỏi tiếp: "Nếu chú mua lại, cháu thả chúng về mương, được không?" Cậu ngơ ngác, rồi gật đầu. Tôi đưa cậu ít tiền, cậu đổ xô cá xuống mương. Mấy con cá quẫy một cái, bơi mất. Cậu bé đứng nhìn theo, mặt nửa tiếc nửa vui. Tôi bảo: "Mai cháu câu được con nào to, chú lại mua, lại thả." Cậu cười toe. Thế là chúng tôi có một giao kèo mới: câu để thả, không phải câu để ăn.
Từ bi với loài vật là chuyện nhiều người cho là nhỏ nhặt. Cá nhỏ, chim sẻ, con kiến, thương làm gì. Nhưng nhà Phật dạy: không sát sinh, từ bi không giết hại não loạn, được khỏe mạnh trường thọ. Câu này nằm trong giới đầu tiên của người Phật tử. Không sát sinh không phải chỉ là không giết người. Nó là không giết hại, không làm đau, không làm loạn cuộc sống của các loài. Con cá trong mương, con chim trên cây, con kiến bò qua sân, chúng cũng muốn sống như mình. Chúng cũng sợ chết như mình. Thấy được như thế, tay mình tự nhiên nhẹ lại.
Phóng sinh là một cách thực tập từ bi với loài vật. Mua cá, mua chim, mua rùa rồi thả chúng về nơi chúng sống, đó là phóng sinh. Sách xưa kể, nhiều người làm phước thiện bằng phóng sinh. Nhưng phóng sinh cũng cần làm đúng cách. Thả cá ra sông lớn, nơi nước sạch, cá sống được, đó là phóng sinh thật. Thả cá xuống ao tù, xuống mương cạn, cá chết sau một ngày, thì không phải phóng sinh. Thả chim mà chim nuôi trong lồng lâu không bay được, thả ra nó chết, thì cũng không phải phóng sinh. Làm việc thiện mà không hiểu biết, đôi khi thành làm khổ thêm.
Có người phóng sinh để khoe, để cầu may, để chụp hình đăng lên mạng. Mua hàng trăm con cá, thả một lần cho hoành tráng, rồi về nhà kể công. Phóng sinh như thế, lòng từ đâu chưa thấy, chỉ thấy cái tôi to lên. Phóng sinh thật không cần ồn ào. Chỉ cần một con cá, một cái xô, một buổi chiều, thả xong rồi đi, không cần ai biết. Như anh xe ôm giúp người đẩy xe rồi đi thẳng. Việc tốt làm xong là xong. Không cần khán giả.
Thương loài vật không chỉ là phóng sinh. Nó còn ở trong bữa ăn hằng ngày. Ăn ít thịt đi một chút, không giết vật để vui chơi, không hành hạ con vật để giải trí, không mua chim thú về nhốt cho vui mắt rồi bỏ mặc chúng. Những việc ấy, ai cũng làm được. Đứa trẻ câu cá rồi thả, đó là thương vật. Người lớn đi chợ chọn mua rau thay vì mua con vật còn sống về giết, đó là thương vật. Người thấy con chó hoang đói, cho nó ăn một bữa, đó là thương vật.
Có người bảo: thương vật làm gì, lo thương người còn chưa xong. Câu này nghe có lý, nhưng chưa đúng hẳn. Thương vật không làm ta bớt thương người. Trái lại, người thương được con cá nhỏ thường cũng thương được người khác. Vì lòng từ một khi đã mở, nó mở cho tất cả. Người nhẫn tâm với con vật, bóp chết con kiến cho vui, hành hạ con chó cho hả giận, thì lòng họ đã chai đi một phần. Chai với vật rồi, sớm muộn cũng chai với người. Còn người giữ được lòng mềm với con vật nhỏ, thì lòng họ vẫn mềm với con người.
Dạy trẻ thương vật là dạy trẻ thương người. Cậu bé câu cá buổi chiều hôm ấy, tôi không giảng đạo lý gì với cậu. Tôi chỉ mua cá rồi cùng cậu thả. Cậu nhìn cá bơi đi, mặt vui hẳn. Từ hôm ấy, cậu câu cá rồi thả, không ăn nữa. Có khi cậu còn rủ bạn cùng thả. Một buổi chiều, một xô cá, mà gieo được hạt giống từ bi trong lòng một đứa trẻ. Hạt giống ấy lớn lên, sẽ thành người biết thương người, thương vật, thương cả những gì nhỏ bé quanh mình.
Ngày mai, nếu bạn đi chợ thấy cá còn sống giãy trong chậu, thấy chim bị nhốt trong lồng chật, hãy thử nghĩ một phút: nếu mình là chúng, mình mong gì? Mình mong được thả về sông, được bay về trời. Một phút nghĩ như thế, rồi làm một việc nhỏ: thả một con cá, không mua con chim nhốt, cho con chó hoang một bữa ăn. Việc nhỏ thôi, nhưng lòng từ trong ta sẽ lớn lên một chút. Và một chút ấy, tích lại mỗi ngày, sẽ thành một đời sống hiền lành. Hiền lành với người, hiền lành với vật, hiền lành với cả chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư