Có một người đàn ông tôi quen, làm ăn thua lỗ một vố lớn cách đây hai năm. Anh kể với tôi rằng những tháng đầu sau khi vỡ nợ, đêm nào anh cũng nằm trằn trọc, trong đầu chỉ có một câu lặp đi lặp lại: tại mình ngu, tại mình tham, tại mình không nghe lời vợ. Anh mắng mình đến mức không dám nhìn vào gương, không dám gặp bạn bè, không dám nghe điện thoại của người quen. Anh nói: thua tiền đã đành, thua rồi mà còn tự chửi mình mỗi ngày thì đúng là thua hai lần.
Nhiều người trong chúng ta cũng vậy. Làm hỏng một việc thì tự mắng mình là đồ vô dụng. Thi trượt thì bảo mình là kẻ thất bại. Bị người ta lừa thì bảo mình ngu. Cứ như thể trong lòng mình có một ông quan tòa khó tính, ngày nào cũng mở phiên xử chính mình. Mà ông quan tòa này xử rất nặng, không bao giờ tha. Người ngoài có quên chuyện của mình rồi, mình vẫn chưa quên. Người ngoài có tha cho mình rồi, mình vẫn chưa tha cho mình.
Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói về chuyện này, mà tôi thấy rất thấm: tự mình làm điều ác, tự mình tạo ô nhiễm; tự mình không làm ác, tự mình làm thanh tịnh. Thanh tịnh hay không thanh tịnh đều do tự mình, không ai thanh tịnh giùm ai được. Nghe qua thì câu này có vẻ nghiêm khắc, nhưng ngẫm kỹ thì nó lại rất từ bi. Vì nó nói rằng chìa khóa nằm trong tay mình. Mình làm mình dơ thì cũng chính mình làm mình sạch được. Không ai khác làm thay mình, mà cũng không ai khác cấm mình làm lại. Thua một lần không phải là thua cả đời, vì người làm ra cái thua đó cũng là người có thể làm ra cái thắng khác.
Từ bi với chính mình khi thất bại, trước hết là dừng cái giọng mắng mỏ trong đầu lại. Có một cách đơn giản để tập: mỗi khi mình định mắng mình, hãy thử nói câu đó với một người bạn thân xem sao. Bạn mình thi trượt, mình có bảo nó là đồ vô dụng không? Bạn mình làm ăn thua lỗ, mình có bảo nó ngu không? Chắc là không. Mình sẽ nói: thôi, lần này chưa được thì lần sau làm lại, tao ở đây với mày. Vậy thì tại sao với chính mình, mình lại nói những lời mà mình không bao giờ nói với bạn?
Thương mình không có nghĩa là bao biện cho mình. Thương mình không phải là nói rằng mình không sai, mình không có lỗi. Thương mình là nhìn rõ cái sai của mình mà không dùng nó để đánh đập mình thêm nữa. Sai ở đâu thì sửa ở đó. Vay nợ thì trả dần. Việc hỏng thì làm lại. Người ta giận mình thì xin lỗi. Sửa được bao nhiêu thì sửa bấy nhiêu, còn lại thì để thời gian làm tiếp. Tự trách không sửa được gì cả. Tự trách chỉ làm mình mệt thêm, rồi mệt quá thì buông xuôi, rồi buông xuôi thì lại càng sai thêm.
Trong đạo Phật, người ta dạy về bốn tâm vô lượng: từ, bi, hỷ, xả. Từ là mong cho người ta an vui. Bi là thương khi người ta khổ. Hỷ là vui khi người ta được vui. Xả là buông xuống cho lòng nhẹ. Bốn tâm này không chỉ dành cho người khác. Nó còn dành cho chính mình. Mình cũng là một chúng sanh đang khổ, đang cần được thương. Mình mong cho mình an vui, mình thương mình lúc mình khổ, mình vui khi mình làm được một việc nhỏ, mình buông xuống những lỗi lầm đã qua — đó cũng là tu. Nhiều người lo tu cho người khác mà quên tu cho chính mình, đến lúc mình gục xuống thì chẳng còn sức mà thương ai nữa.
Thương mình khi thất bại cũng có những việc rất cụ thể. Ngủ đủ giấc, ăn đúng bữa, đi bộ một vòng mỗi sáng. Những việc này nghe thì tầm thường, nhưng người đang tự trách mình thường bỏ bê chính những việc đó. Họ thức khuya, bỏ bữa, ngồi một chỗ, rồi càng mệt thì càng nghĩ quẩn. Giữ được thân thể khỏe mạnh là bước đầu tiên để giữ được đầu óc tỉnh táo. Đầu óc tỉnh táo thì mới nhìn rõ đường đi tiếp. Còn không, mình cứ ngồi trong bóng tối mà mắng mình, thì mắng đến bao giờ mới hết?
Làm lại từ đầu cũng nên làm từ việc nhỏ. Đừng vội làm một việc lớn để gỡ gạc ngay, vì vội quá thì dễ sai thêm lần nữa. Làm một việc nhỏ cho xong: dọn lại căn phòng, trả một món nợ nhỏ, gọi một cuộc điện thoại xin lỗi, nộp một bộ hồ sơ xin việc. Mỗi việc nhỏ làm xong là một viên gạch đặt lại. Đặt đủ nhiều viên thì nhà lại dựng lên. Không ai xây lại nhà bằng một viên gạch, mà cũng không ai xây nhà mà không bắt đầu từ viên gạch đầu tiên.
Người đàn ông tôi quen, hai năm sau, đã mở lại một cửa hàng nhỏ. Anh bảo tôi: tao không quên được vố thua đó, nhưng tao không còn mắng mình nữa. Tao coi nó như một học phí, đắt thật, nhưng học xong thì phải dùng. Câu nói đó làm tôi nghĩ: hóa ra từ bi với chính mình không phải là yếu đuối. Nó là sức mạnh để đứng dậy. Người biết thương mình thì mới còn sức để đi tiếp. Người cứ đánh đập mình thì sớm muộn cũng gục. Thua một lần không phải thua cả đời. Chỉ khi nào mình không còn thương mình nữa, thì mới thật sự thua.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư