Có một anh công nhân kể: lương tháng của anh chỉ đủ nuôi vợ con, chẳng dư dả gì. Vậy mà tháng nào anh cũng trích ra một ít, mua gạo mang đến cho bà cụ neo đơn ở cuối xóm. Có người hỏi anh: mình còn chưa đủ ăn, cho đi làm gì? Anh cười: cho đi thì mình mới thấy mình còn có gì đó để cho. Câu nói mộc mạc ấy, thật ra chứa cả một triết lý lớn về bố thí mà sách xưa đã dạy từ lâu.
Trong Phật Học Tinh Hoa, một học giả xưa viết về hạnh bố thí ba la mật, hạnh đầu tiên của Bồ Tát. Bố thí mà không trụ tướng là bố thí mà chẳng thấy có mình là người bố thí, cũng chẳng thấy có người được mình bố thí. Hành động bố thí của Bồ Tát giống như mặt trời chiếu sáng vạn vật mà không hay rằng mình chiếu sáng, cũng không chiếu sáng cho riêng ai. Bố thí là vì phải bố thí, không thể không bố thí cho được. Nghe qua, có người sẽ thấy khó hiểu: cho đi mà không biết mình cho, thì cho làm gì?
Thật ra ý của sách rất thực tế. Phần đông chúng ta bố thí là để được danh hay lợi, nếu không thuộc về vật chất cũng thuộc về tinh thần: bố thí để được phúc báo, hoặc được người mang ân và kính phục, để tỏ ra mình là người ban ân, đứng trên người thọ ân. Cho kiểu ấy, cho xong thì lòng vẫn nặng. Người nhận thì mang nợ. Người cho thì chờ đền đáp. Cả hai đều không nhẹ nhõm.
Bố thí thật sự thì khác. Nó giống như cục đường bỏ vào ly nước lã, như một hình ảnh trong sách: đường tan ra một cách tự nhiên, nước chung quanh được hưởng cái ngọt của đường, mà chính cục đường cũng không hay biết, và nước cũng chẳng hay là nhờ cục đường mà mình ngọt. Cho đi mà không kể, nhận mà không mang nợ, đó mới là cho đi trọn vẹn.
Nhưng bố thí không chỉ là cho tiền, cho gạo. Sách xưa phân ra ba thứ: tài thí, pháp thí và vô úy thí. Tài thí là cho của cải. Pháp thí là cho lời hay, lời hiểu biết, bất cứ lời nói nào có thể đem lại sự yên tĩnh và soi sáng được lòng người. Vô úy thí là cho sự không sợ hãi: an ủi người đang hoảng loạn, che chở người đang bị đe dọa, làm cho người khác thấy an toàn. Một người không có tiền vẫn có thể bố thí rất nhiều: một lời động viên đúng lúc, một lần lắng nghe tận tình, một lần đứng ra bảo vệ người yếu thế.
Có một điểm rất tinh tế trong sách mà ít người để ý: tài thí ba la mật là cho mà đừng làm mất thể diện của kẻ thọ thí, làm rất kín đáo, người thọ ân không rõ được do đâu mà được, thọ một cách tự nhiên mà không dè mình đã thọ ân. Thế gian tài thí, tuy không vụ lợi nhưng còn để cho người biết mà tri ân, thì đó cũng chưa phải là bố thí ba la mật. Nghĩa là cho đi còn phải khéo: khéo để người nhận không thấy mình thấp kém, không thấy mình mang ơn. Cho mà làm người ta tủi thân thì thà đừng cho.
Trong đời thường, điều này rất hay gặp. Có người giúp bạn khó khăn mà cứ nhắc đi nhắc lại, đi đâu cũng kể mình đã giúp người ta thế nào. Người nhận nghe được thì xấu hổ, lần sau không dám nhờ nữa. Có người cho tiền người ăn xin mà quăng xuống đất, kèm theo cái nhìn khinh khi. Tiền thì đã cho, nhưng lòng thì đã làm người ta đau. Bố thí như vậy, của thì mất mà phước thì chẳng còn bao nhiêu.
Vậy bố thí đúng cách là thế nào? Thứ nhất, cho trong khả năng của mình, không cần đợi giàu. Anh công nhân đầu bài không giàu, nhưng anh cho đều đặn, cho trong khả năng, nên lòng anh nhẹ. Thứ hai, cho mà không kể công, không chờ đền đáp, không khoe khoang. Thứ ba, cho một cách kín đáo, giữ thể diện cho người nhận. Thứ tư, nhớ rằng bố thí không chỉ là tiền: một lời hiền, một lần lắng nghe, một lần che chở cũng là bố thí.
Có người hỏi: cho đi nhiều vậy, mình còn lại gì? Sách trả lời bằng một hình ảnh đẹp: cho tất cả mà không đòi hỏi được đền đáp, đó mới thật là tài thí ba la mật, đưa mình đến bờ bên kia là giải thoát. Người biết cho đi là người giàu nhất, vì lòng họ không còn bị trói bởi của cải. Người chỉ biết giữ thì càng giữ càng sợ mất, càng giàu càng lo. Còn người biết cho thì lòng rộng, đi đâu cũng thấy mình còn nhiều để cho.
Hôm nay, hãy thử một việc: cho đi một thứ gì đó mà không ai biết, không ai khen, không ai đền đáp. Có thể là một khoản tiền nhỏ gửi lặng lẽ, một bữa cơm mang đến cho người neo đơn, hay chỉ là một lời động viên gửi cho người bạn đang buồn. Cho xong thì thôi, đừng kể với ai. Cảm giác nhẹ nhõm sau khi cho đi lặng lẽ như vậy, chính là phần thưởng lớn nhất của bố thí.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư