🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Vô thường – sinh tử

Cái này có thì cái kia có

Vô thường – sinh tử · 8 phút đọc

Bà ngoại tôi ngày xưa trồng lúa. Bà nói: hạt lúa không tự nhiên thành cây lúa. Phải có đất, có nước, có nắng, có bàn tay người gieo, có thời gian. Thiếu một thứ, hạt lúa nằm im. Đủ duyên, nó nảy mầm. Tôi hỏi: vậy cây lúa là do hạt, hay do đất? Bà cười: do cả hai, do tất cả. Không có cái nào đứng một mình mà thành cây lúa được. Hồi đó tôi nghe mà chưa hiểu. Lớn lên, đọc kinh Phật, tôi mới thấy bà nói đúng một đạo lý lớn: cái này có thì cái kia có.

Trong kinh, Đức Phật dạy công thức duyên khởi rất ngắn gọn: cái này có thì cái kia có, cái này không thì cái kia không. Cái này sinh thì cái kia sinh, cái này diệt thì cái kia diệt. Nghe thì giống như một câu nói vòng vo. Nhưng ngẫm kỹ, nó là chìa khóa mở ra cách nhìn về cả cuộc đời. Không có thứ gì tự nhiên mà có, một mình mà có. Mọi thứ đều có mặt vì có những thứ khác làm điều kiện cho nó. Hết điều kiện, nó cũng mất đi.

Hãy nhìn ngọn đèn dầu. Ngọn lửa cháy được, có phải chỉ do lửa không? Không. Phải có dầu, có tim đèn, có không khí, có người thắp. Hết dầu, lửa tắt. Gió mạnh, lửa tắt. Cái lửa đó, nó không tự có. Nó có vì đủ duyên. Cái đèn trong nhà mình cũng vậy. Mà cái buồn, cái vui trong lòng mình, cũng vậy. Không có cảm giác nào tự nhiên sinh ra. Nó sinh ra vì có đủ điều kiện: một câu nói, một ánh mắt, một ký ức cũ, một đêm mất ngủ.

Hãy nhìn con sóng. Sóng từ đâu mà có? Từ gió, từ nước, từ đáy biển. Không có gió, mặt biển lặng. Gió nổi lên, sóng nổi lên. Gió lặng, sóng lặng. Đời mình cũng như mặt biển. Có những ngày lặng. Có những ngày sóng to. Sóng không phải là biển. Sóng chỉ là biển khi có gió. Hiểu như vậy, mình sẽ bớt sợ sóng. Sóng đến, biết là do gió. Gió lặng, sóng sẽ lặng. Không cần chống lại sóng. Chỉ cần hiểu sóng từ đâu mà đến.

Trong kinh Trung A Hàm, Đức Phật giảng duyên khởi qua mười hai mắt xích, nối nhau thành một vòng. Vô minh là không thấy rõ sự thật. Vì không thấy rõ, nên tạo tác. Tạo tác sinh ra thức. Thức cùng với danh sắc làm thành thân tâm. Thân tâm có sáu cửa giác quan. Sáu cửa tiếp xúc với đời. Tiếp xúc sinh ra cảm thọ. Cảm thọ sinh ra ái, là muốn giữ, muốn thêm. Ái sinh ra thủ, là ôm chặt. Thủ sinh ra hữu, là tạo thành một đời sống. Rồi sanh, rồi già, rồi chết. Một vòng tròn, mắt này nối mắt kia, không có điểm bắt đầu độc lập, cũng không có mắt nào đứng một mình.

Nghe mười hai mắt xích, có người sẽ thấy xa vời. Nhưng đem vào đời thường, nó gần lắm. Sáng nay, ai đó nói một câu khó nghe. Tai nghe, đó là xúc. Lòng khó chịu, đó là thọ. Muốn nói lại một câu cho hả giận, đó là ái. Ôm câu nói đó trong đầu cả ngày, đó là thủ. Cả ngày mất vui, đó là khổ. Một câu nói nhỏ, mà thành một ngày khổ, vì các mắt xích nối nhau, không đứt. Nhưng nếu mình thấy được vòng này, mình có thể cắt nó ở một chỗ. Cắt ở đâu? Cắt ở giữa thọ và ái. Cảm giác khó chịu đến, mình biết nó đến. Nhưng mình không vội muốn trả đũa. Chỉ cần dừng lại một nhịp. Một nhịp đó, là cả vòng tròn dừng lại.

Duyên khởi cũng dạy một điều ngược lại, đầy hy vọng: vì mọi thứ do duyên mà có, nên mọi thứ đều có thể đổi. Cái khổ hôm nay, nó có vì đủ duyên. Đổi duyên, khổ sẽ đổi. Mình không thể ra lệnh cho khổ biến mất. Nhưng mình có thể đổi điều kiện: ngủ sớm hơn, nói nhẹ hơn, gặp người lành nhiều hơn, bớt ôm những chuyện cũ. Mỗi duyên nhỏ đổi, quả sẽ đổi theo. Đây không phải là phép màu. Đây là quy luật. Cái này có thì cái kia có. Đổi cái này, cái kia đổi theo.

Duyên khởi còn dạy mình bớt đổ lỗi. Khi một việc xấu xảy ra, mình hay tìm một người để đổ lỗi. Tại anh, tại chị, tại nó. Nhưng duyên khởi nói: không có một nguyên nhân duy nhất. Một gia đình lục đục, không phải chỉ tại một người. Nó do nhiều duyên góp lại: áp lực tiền bạc, mệt mỏi, hiểu lầm lâu ngày, lời nói thiếu nhẹ nhàng. Thấy được nhiều duyên, mình sẽ bớt giận một người, và bắt đầu sửa từ những duyên mình có thể sửa. Đó là cách nhìn của người có trí.

Và duyên khởi dạy mình biết ơn. Bữa cơm hôm nay, không phải tự nhiên mà có. Có người trồng lúa, người gánh gạo, người nhóm bếp, người nêm nếm. Có nắng, có mưa, có đất. Một bữa cơm là vô số duyên góp lại. Một người mình thương, cũng vậy. Họ có mặt trong đời mình, là do vô số duyên. Hiểu như vậy, mình sẽ trân trọng hơn. Vì duyên đủ thì có, duyên hết thì tan. Không có gì là đương nhiên mãi mãi.

Cái này có thì cái kia có. Một câu ngắn, mà soi được cả đời người. Khổ có vì duyên. Vui có vì duyên. Giận có vì duyên. Thương có vì duyên. Không có thứ gì tự nhiên mà đến, không có thứ gì tự nhiên mà đi. Thấy được điều này, mình bớt sợ, bớt trách, bớt bám. Mình bắt đầu sống có trách nhiệm hơn với từng duyên mình đang gieo. Vì mình biết: hôm nay gieo duyên gì, ngày mai sẽ gặt quả đó. Hạt lúa gieo xuống đất tốt, gặp mưa thuận, sẽ thành cây lúa. Lời lành gieo vào lòng người, gặp đúng lúc, sẽ thành một đời nhẹ nhàng.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Trung A Hàm 62, Kinh Tần-Bệ-Sa-La Vương Nghinh Phật (Thích Tuệ Sỹ dịch): 'cái này có thì cái kia có, cái này diệt thì cái kia diệt... duyên vô minh có hành cho đến duyên sanh mà có già, chết' — budsas_m/uni/u-kinh-ahamtrung/trungaham062.htm, trang 1
• Bài về duyên khởi: 'cái này có thì cái kia có, cái này không thì cái kia không' — budsas_m/uni/1-bai/phap032.htm, trang 1
Bài liên quanLời dạy cuối cùng: hãy tinh tấn, chớ buông lungTất cả đang cháy: mắt, tai và lòng mìnhBảy mặt trời: đến núi Tu Di cũng cháy rụi