Anh Minh mất cái xe máy, anh buồn cả tuần. Không phải vì xe đắt, mà vì anh bảo: xe của tôi, tôi giữ kỹ lắm, sao lại mất được? Chị Hoa bị người ta chê một câu, chị giận cả tháng. Không phải vì câu chê nặng, mà vì chị bảo: người ta chê tôi, tôi không chịu được. Cái chữ "của tôi" và "tôi" nhỏ xíu mà sức nặng lớn kinh khủng.
Mình nói "nhà của tôi", "xe của tôi", "tiền của tôi", "con của tôi", "danh tiếng của tôi". Nói riết thành quen, cứ tưởng những thứ đó thật sự là của mình. Nhưng ngẫm kỹ thì có thứ nào thật sự là của mình đâu? Cái nhà mua bằng tiền vay ngân hàng, chưa trả hết đã phải lo. Cái xe chạy vài năm đã cũ. Tiền trong túi hôm nay có, mai có thể mất. Ngay cả cái thân này, mình cũng không giữ được mãi.
Kinh A-hàm dạy: khổ sanh, khổ già, khổ bệnh, khổ chết, khổ oán tắng hội, khổ ái biệt ly, khổ cầu bất đắc; nói tóm, năm thủ uẩn là khổ. Năm uẩn là thân và tâm mình: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Chấp vào năm uẩn là "của tôi", là "tôi", thì khổ. Vì năm uẩn đổi thay từng giờ, mà mình cứ đòi nó phải y như ý mình.
Sách xưa cũng dạy: vạn vật trong thế gian đều bị vô thường thôn tính. Không có gì thoát khỏi vô thường. Cái mình gọi là "của tôi" cũng nằm trong vạn vật đó. Nó đổi thay, nó mất đi, đó là lẽ thường. Mình khổ không phải vì nó mất, mà vì mình tưởng nó là của mình mãi mãi.
Có người nghe vậy thì hỏi: vậy chẳng lẽ không cần gì hết? Không phải vậy. Mình vẫn cần nhà để ở, cần xe để đi, cần tiền để sống. Cần thì cứ dùng. Dùng mà không chấp mới là khó. Dùng như người mượn đồ: mượn thì giữ gìn, dùng cẩn thận, đến lúc trả thì trả nhẹ nhàng. Không phải đồ của mình thì không tiếc khi trả. Đồ của mình mà mình coi như mượn, mất cũng nhẹ lòng hơn.
Thử nhìn lại những lần mình khổ vì chữ "của tôi". Người ta chê món đồ của mình, mình giận như người ta chê mình. Người ta làm hỏng cái xe của mình, mình tức như người ta làm hỏng mình. Con mình thi rớt, mình xấu hổ như chính mình rớt. Cái khổ không nằm ở món đồ, ở cái xe, ở kỳ thi. Cái khổ nằm ở chỗ mình đồng hóa mình với những thứ đó.
Buông chữ "của tôi" không có nghĩa là bỏ mặc. Cha mẹ vẫn thương con, nhưng thương con như một người riêng, không phải như tài sản của mình. Con lớn lên có cuộc đời của con. Cha mẹ lo cho con, dạy con, rồi để con đi con đường của con. Thương như vậy nhẹ nhàng hơn nhiều so với thương mà kiểm soát.
Người làm ăn cũng vậy. Cái cửa hàng, cái công ty, mình gây dựng bao nhiêu năm, tất nhiên là quý. Nhưng quý không có nghĩa là không thể mất. Thị trường đổi, khách đổi, thời thế đổi. Người chấp quá thì khi mất, mất luôn cả niềm vui sống. Người hiểu vô thường thì mất rồi làm lại, hoặc làm cái khác. Cái còn lại là kinh nghiệm, là uy tín, là những người từng giúp mình và mình từng giúp.
Có một bài tập nhỏ mà ai cũng làm được. Mỗi ngày, thử nói ít đi một câu "của tôi". Thay vì "xe của tôi bị trầy", nói "chiếc xe bị trầy". Thay vì "con tôi phải giỏi nhất", nói "con đang cố gắng". Nghe thì nhỏ, nhưng làm riết sẽ thấy lòng mình nhẹ đi. Mình không còn phải gồng lên để bảo vệ cái "tôi" to đùng nữa.
Anh Minh sau một tuần buồn vì mất xe, cuối cùng cũng mua xe mới. Anh bảo: xe mới cũng là xe mượn thôi, đi cẩn thận, mất thì thôi. Chị Hoa sau một tháng giận, cuối cùng cũng cười: người ta chê một câu mà mình giận cả tháng, thiệt là mình tự làm khổ mình.
Cái gì là "của tôi"? Nhìn kỹ thì chẳng có gì thật sự là của mình. Hiểu vậy, mình vẫn sống, vẫn làm, vẫn thương, nhưng thương nhẹ nhàng hơn, làm thong dong hơn, mất mát cũng bình tĩnh hơn. Đó là tự do thật sự.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư