Dọn tủ cuối năm, tôi tìm thấy một tấm ảnh cũ. Ảnh cưới của ba mẹ, chụp cách đây hơn ba mươi năm. Ba mặc bộ vest hơi rộng, mẹ mặc áo dài trắng, cả hai cười rạng rỡ. Nhưng tấm ảnh đã ố vàng. Màu sắc phai đi nhiều. Góc ảnh quăn lại. Nhìn kỹ, mặt ba mẹ vẫn rõ, nhưng cái nền phía sau đã mờ hẳn.
Tôi cầm tấm ảnh trên tay, ngồi lặng một lúc lâu. Ba mẹ trong ảnh trẻ quá. Trẻ đến mức tôi suýt không nhận ra. Ba lúc đó chưa có tóc bạc. Mẹ lúc đó chưa có nếp nhăn. Hai người đứng bên nhau, chưa biết những năm tháng phía trước sẽ ra sao. Chưa biết sẽ có những đứa con, những lần cãi vã, những lúc khó khăn, và cả những ngày hạnh phúc.
Kỷ niệm là thứ kỳ lạ. Nó vừa còn đó, vừa đã mất đi. Tấm ảnh còn đó, nhưng màu sắc đã phai. Ngôi nhà cũ còn đó, nhưng người ở đã khác. Bài hát xưa còn đó, nhưng người hát cùng ta ngày xưa giờ ở đâu? Kỷ niệm giống như một dấu chân trên cát. Nhìn thì thấy, nhưng chạm vào thì đã khác rồi.
Trong sách xưa có câu kệ: "Các hạnh vô thường tất cả không." Nói theo lời thường thì là: mọi thứ đều đổi thay, không có gì giữ nguyên được. Tấm ảnh ố vàng là một minh chứng rất hiền cho câu đó. Nó không nói gì cả. Nó chỉ nằm im trong ngăn tủ, vàng dần theo năm tháng, để nhắc ta rằng thời gian đi qua tất cả, kể cả những thứ ta tưởng sẽ giữ mãi.
Ta hay có thói quen giữ kỷ niệm như giữ báu vật. Ta cất ảnh cũ, giữ thư tay, để dành món đồ của người đã mất. Giữ không có gì sai. Nhưng giữ mà tưởng rằng giữ được mãi thì sẽ khổ. Vì kỷ niệm không giữ được nguyên vẹn. Ảnh sẽ ố vàng. Thư sẽ phai mực. Đồ vật sẽ cũ đi. Và quan trọng hơn, con người trong kỷ niệm đó cũng đã đổi thay. Người ta không còn là người của ngày xưa nữa.
Trong Kinh Tiểu Bộ có câu: "Nhìn các hành vô thường, khổ đau, không phải ngã." Nói theo lời thường thì là: thấy mọi thứ đổi thay, không có cái gì cố định để bám vào, thì lòng bớt khổ. Câu này nói về kỷ niệm cũng đúng. Kỷ niệm đẹp thì cứ để nó đẹp. Nhưng đừng đòi nó phải còn nguyên như lúc ban đầu. Đừng đòi người trong kỷ niệm phải mãi như vậy. Đừng đòi mình phải mãi là người của ngày xưa.
Có người sống mãi trong kỷ niệm cũ. Họ cứ nhắc chuyện ngày xưa, cứ so sánh hôm nay với hôm qua, cứ tiếc những gì đã qua. Sống như vậy rất mệt. Vì hôm nay không bao giờ giống hôm qua. Người bên cạnh hôm nay không phải là người của hai mươi năm trước. Chính mình cũng không phải là mình của hai mươi năm trước. Cứ sống bằng kỷ niệm cũ, ta sẽ bỏ lỡ hiện tại.
Nhưng cũng đừng vì thế mà vứt bỏ kỷ niệm. Kỷ niệm không phải để níu giữ, mà để nhắc nhớ. Tấm ảnh cưới ố vàng nhắc tôi nhớ rằng ba mẹ đã từng trẻ, đã từng yêu nhau say đắm, đã từng bắt đầu cuộc đời chung từ hai bàn tay trắng. Nhớ như vậy để tôi thương ba mẹ hơn hôm nay, khi ba mẹ đã già, đã yếu, đã cần con cái chăm sóc. Kỷ niệm làm được việc đó thì đã đủ rồi.
Tôi đem tấm ảnh đi ép lại, cho vào khung mới, treo lên tường. Không phải để giữ nó mãi mãi, vì tôi biết rồi nó cũng sẽ phai thêm. Mà để mỗi ngày đi qua, tôi nhìn thấy ba mẹ trẻ trung trong ảnh, rồi nhìn ba mẹ già yếu ngoài đời thật, và nhớ rằng mình cần trân trọng hôm nay. Hôm nay ba mẹ còn ở đây, còn ăn cơm cùng tôi, còn kể chuyện ngày xưa cho tôi nghe. Đó là điều quý nhất.
Kỷ niệm nhà mình không chỉ nằm trong tấm ảnh. Nó nằm trong mùi cơm mẹ nấu, trong tiếng ba ho khan buổi sáng, trong cái bàn cũ đã xước mặt, trong góc sân nơi tôi từng chơi đùa hồi nhỏ. Tất cả những thứ đó đều đang đổi thay, từng ngày. Mùi cơm vẫn đó, nhưng người nấu đã chậm tay hơn. Tiếng ho vẫn đó, nhưng người ho đã yếu hơn. Cái bàn vẫn đó, nhưng đã xước thêm nhiều vết.
Vô thường không lấy đi kỷ niệm của ta. Nó chỉ nhắc ta rằng kỷ niệm thuộc về quá khứ, còn hiện tại thì đang trôi qua ngay lúc này. Người khôn ngoan không sống trong quá khứ, cũng không sợ tương lai. Họ sống ở hiện tại, với những gì đang có. Họ nhìn tấm ảnh cũ, mỉm cười, rồi quay ra chăm sóc người thật đang ngồi bên cạnh.
Tối nay, tôi sẽ ngồi ăn cơm với ba mẹ. Tôi sẽ hỏi ba về tấm ảnh cưới ngày xưa, chụp ở đâu, ai chụp, hôm đó vui ra sao. Tôi sẽ nghe ba kể, dù tôi đã nghe câu chuyện đó nhiều lần. Vì tôi biết, những buổi tối như vậy không có mãi. Rồi sẽ có ngày tôi muốn nghe mà không còn ai kể nữa. Nên hôm nay, khi còn nghe được, tôi sẽ nghe cho kỹ.
Tấm ảnh cưới đã ố vàng. Nhưng tình thương trong nhà thì không ố vàng theo. Nó chỉ đổi hình dạng. Ngày xưa nó là tình yêu của hai người trẻ. Hôm nay nó là sự chăm sóc của con cái dành cho cha mẹ già. Ngày mai, nó sẽ là kỷ niệm của tôi, khi tôi kể cho con tôi nghe về ông bà của chúng. Đổi thay là vậy đó. Không mất đi, chỉ chuyển thành một hình dạng khác. Và nếu ta nhìn kỹ, ta sẽ thấy trong sự đổi thay đó vẫn có một điều không đổi: đó là lòng thương nhau, từ đời này sang đời khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư