Sau nhà tôi ngày xưa có một mảnh vườn rau nhỏ. Mẹ trồng rau muống, rau dền, mồng tơi, vài luống hành. Sáng nào mẹ cũng ra vườn tưới rau. Chiều nào cũng hái một rổ vào nấu canh. Mùi đất ẩm, mùi rau non, mùi nắng trên lá, là mùi của cả tuổi thơ tôi.
Giờ mảnh vườn ấy không còn nữa. Nhà đông người, cần chỗ để đồ, ba tôi xây một cái nhà kho ngay trên nền vườn cũ. Trong kho là xe máy cũ, là thùng sơn, là bao xi măng, là những thứ linh tinh không biết cất đâu. Mảnh vườn rau chỉ còn trong trí nhớ.
Lần đầu đứng trước cái nhà kho, tôi thấy hụt hẫng. Như mất đi một người bạn cũ. Tôi trách ba sao không giữ lại vườn rau. Ba cười. Ba nói, nhà mình giờ khác rồi. Mẹ già rồi, không làm vườn được nữa. Con cái đi làm xa, không ai ăn rau nhà trồng. Giữ vườn để cỏ mọc thì phí. Làm kho thì còn có ích.
Ba nói đúng. Nhưng lòng tôi vẫn tiếc. Tiếc không phải vì mất luống rau. Tiếc vì mất một thời đã qua. Thời mẹ còn khỏe, ra vườn mỗi sáng. Thời cả nhà còn quây quần, ăn canh rau mẹ nấu. Mảnh vườn mất đi, nhắc tôi rằng thời ấy cũng đã qua. Nhà vẫn là nhà. Nhưng nhà của ngày xưa không còn nữa.
Trong sách Bước Đầu Học Phật, Hòa thượng Thích Thanh Từ dạy: tất cả thế gian đều là vô thường. Ngài lấy ví dụ rất gần gũi. Cái nhà của mình, khi mới cất thì tốt đẹp lành lặn, qua vài ba năm thấy cũ dần, đến năm mười năm thì hư sập. Cái bàn, cái ghế, cái xe cũng thế. Mới thì bóng loáng, dùng mấy năm thì cũ, tróc sơn, rồi mục nát hư hoại. Lời dạy ấy không phải để mình buồn. Để mình thấy rõ: không có gì trong nhà này đứng yên mãi.
Mảnh vườn rau thành nhà kho cũng là một lẽ vô thường như vậy. Không ai làm gì sai. Mẹ không sai vì già đi. Ba không sai vì xây kho. Tôi không sai vì tiếc. Mọi thứ chỉ đang đổi thay theo nhu cầu của từng lúc. Khi nhà cần rau, vườn rau có ích. Khi nhà cần chỗ để đồ, nhà kho có ích. Mỗi giai đoạn, ngôi nhà mang một hình dáng khác nhau. Đòi nó phải giữ mãi hình dáng cũ là đòi một điều không thể.
Thiền sư Vạn Hạnh ngày xưa có bài kệ: Thân như bóng chớp có rồi không. Cỏ cây xuân tươi thu lại khô. Tùy vận thịnh, suy lòng không sợ. Thịnh, suy đầu cỏ hạt sương phô. Nghĩa là: thân như bóng chớp, có rồi không. Cây cỏ mùa xuân tươi tốt, mùa thu lại khô héo. Tùy theo lúc thịnh lúc suy mà lòng không sợ hãi. Thịnh suy cũng như hạt sương trên đầu ngọn cỏ. Mảnh vườn nhà tôi cũng như hạt sương ấy. Nó đến một thời, rồi đi một thời. Không cần sợ. Không cần tiếc mãi.
Tôi nghĩ, sống với vô thường trong nhà cửa là học cách thương ngôi nhà ở hình dáng hiện tại của nó. Đừng so sánh nhà hôm nay với nhà ngày xưa. Nhà ngày xưa có vườn rau. Nhà hôm nay có nhà kho. Mỗi cái đều có ích riêng. Quan trọng là người trong nhà còn thương nhau. Còn ngồi ăn cơm chung. Còn hỏi thăm nhau mỗi ngày. Cái đó mới là nhà. Vườn rau hay nhà kho chỉ là hình thức bên ngoài.
Có người dọn về nhà mới, cứ nhớ nhà cũ. Có người sửa nhà xong, cứ tiếc cái bếp cũ, cái sân cũ. Nhớ và tiếc một chút thì không sao. Nhưng nhớ mãi, tiếc mãi, thì mình không sống được với hiện tại. Hiện tại cũng có cái đẹp của nó. Cái nhà kho hôm nay gọn gàng, chứa được bao nhiêu thứ cần thiết. Cái sân hôm nay sạch sẽ, con cháu có chỗ chơi. Nếu mình chịu nhìn, hiện tại cũng đáng thương như quá khứ.
Bây giờ, thỉnh thoảng tôi vẫn ra sau nhà, đứng trước cái kho, nhớ mảnh vườn rau xưa. Tôi nhớ mùi đất ẩm sau cơn mưa. Nhớ bàn tay mẹ hái rau. Rồi tôi quay vào nhà. Mẹ đang ngồi trong bếp, tóc đã bạc nhiều. Tôi pha cho mẹ một ly nước ấm. Vườn rau đã mất. Nhưng mẹ còn đây. Người thân còn đây. Vậy là đủ. Vô thường lấy đi một mảnh vườn. Nhưng nó không lấy đi được tình thương trong nhà, nếu mình biết giữ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư