Con sông quê tôi ngày xưa nước chảy quanh năm. Mùa khô vẫn có nước. Trẻ con tắm mát cả buổi chiều. Giờ về quê, sông chỉ còn một dòng nhỏ, có đoạn cạn trơ đáy. Bãi biển ngày xưa tôi hay ra chơi, giờ thành đường lớn, xe chạy ầm ầm. Ngọn đồi sau làng bị san phẳng để làm khu dân cư. Cảnh vật tưởng là bền nhất, hóa ra cũng đổi thay.
Ruộng lúa ngày xưa giờ thành nhà. Đường đất ngày xưa giờ tráng nhựa. Cây đa đầu làng bị chặt đi để mở đường. Cái giếng làng không còn ai dùng. Làng đổi, phố đổi, sông đổi, núi đổi. Mọi thứ quanh mình đổi thay từng ngày. Chỉ vì mình sống trong đó mỗi ngày nên không nhận ra. Xa quê mười năm về lại, mới giật mình.
Trong phần Giới thiệu kinh Trung A-hàm có kể về Kinh Thất Nhật. Kinh này nói về một mặt trời xuất hiện ở thế gian, cho đến bảy mặt trời cùng xuất hiện một lượt ở thế gian, để nói các hành vô thường, khuyên mọi người hãy buông bỏ. Một mặt trời đã nóng. Bảy mặt trời cùng mọc thì sông cạn, biển khô, núi cháy. Đến trời đất còn đổi thay đến vậy, huống chi là chuyện của mình.
Nói lại bằng lời thường thì thế này. Cái gì có hình tướng đều sẽ đổi. Núi cao cũng mòn. Biển rộng cũng cạn. Sông dài cũng khô. Không có cảnh vật nào đứng yên mãi mãi. Mình thương một góc quê, muốn nó mãi như xưa, đó là tình cảm đẹp. Nhưng giữ cho quê mãi như xưa thì không được. Quê cũng sống, cũng đổi, như người vậy.
Kinh Tạp A Hàm 3 có bài kệ: Có sinh ắt có diệt, các hành đều vô thường. Pháp chóng sinh, chóng tử, nào đáng nương cậy lâu. Có sinh ra thì ắt có diệt đi. Mọi pháp sinh rồi diệt rất nhanh. Nào có thứ gì đáng để nương cậy lâu dài. Sông sinh ra từ mưa nguồn, rồi cũng cạn. Núi sinh ra từ đất đá, rồi cũng mòn. Sinh diệt là luật chung.
Hiểu vậy không phải để bi quan. Hiểu vậy để mình bớt cố chấp. Bớt đòi mọi thứ phải y nguyên như cũ. Nhà cũ thì sửa. Sông cạn thì đào giếng. Làng đổi thì quen đường mới. Cây đa chặt rồi thì trồng cây khác. Đời sống là vậy. Cứ thuận theo dòng đổi thay mà sống, đừng chống lại nó. Chống lại dòng chảy chỉ làm mình mệt.
Có người về quê, thấy quê đổi thay thì buồn. Buồn cũng phải. Quê là một phần tuổi thơ. Nhưng buồn rồi thì thôi. Quê mới cũng có cái hay của quê mới. Đường mới đi dễ hơn. Nhà mới ở tiện hơn. Trẻ con trong làng được học trường mới. Đổi thay không chỉ lấy đi. Đổi thay cũng mang đến. Nhìn cả hai mặt thì lòng nhẹ hơn.
Trời đất đổi thay dạy mình một điều. Đó là không có gì để bám chặt. Bám vào nhà, nhà cũ. Bám vào sông, sông cạn. Bám vào núi, núi mòn. Bám vào những thứ đổi thay thì khổ. Thấy rõ chúng đổi thay, mình sống với chúng như khách trọ. Ở thì quý, đi thì tiễn. Nhà mình ở, mình quý nó. Nhưng đừng tưởng nó là mãi mãi.
Sống thuận theo đổi thay cũng là cách giữ quê tốt nhất. Giữ quê không phải là giữ nguyên từng viên gạch. Giữ quê là giữ tình làng, giữ nếp sống, giữ lòng người với nhau. Gạch có thể thay, đường có thể mở, nhưng tình làng còn thì quê còn. Cái bền không nằm ở cảnh vật. Cái bền nằm ở lòng người.
Cây cầu tre bắc qua sông quê tôi ngày xưa đã được thay bằng cầu bê tông. Người già trong làng tiếc cây cầu tre. Họ bảo cầu tre có cái hồn của nó. Đi qua cầu tre, nghe tiếng tre kêu kẽo kẹt, thấy sông trôi dưới chân. Cầu bê tông chắc chắn hơn, đi xe máy qua được, nhưng không còn tiếng tre kêu nữa. Trẻ con trong làng thì thích cầu mới. Chúng chạy xe đạp qua cầu, cười nói ầm ĩ. Hai thế hệ, hai cách nhìn về một đổi thay. Người già tiếc cái cũ. Trẻ con mừng cái mới. Cả hai đều đúng. Cầu tre đã làm xong việc của nó. Cầu mới làm tiếp việc còn lại. Đổi thay không hỏi ý kiến ai. Nó cứ đến. Mình có thể tiếc, nhưng đừng giữ mãi cây cầu đã mục. Giữ cầu mục thì nguy hiểm. Để cầu mới làm việc của nó, đó là thuận theo dòng chảy.
Biển cạn, núi mòn, đó là lẽ thường. Trời đất còn đổi thay, huống chi là mình. Biết vậy thì mình sống nhẹ nhàng hơn giữa đời đổi thay này. Đừng tiếc mãi cái cũ đã qua. Đừng sợ cái mới đang đến. Sông cạn thì còn mưa. Núi mòn thì còn đất. Đổi thay đi hết một vòng, rồi lại bắt đầu vòng mới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư