Phần trước, mình nói về kỳ vọng, là chuyện chưa tới mà mình đã khổ. Phần này, mình nói về quá khứ, là chuyện đã qua mà mình vẫn khổ. Có một người đàn ông ngoài năm mươi, làm ăn thất bại cách đây mười năm. Mười năm rồi, mà bữa cơm nào ông cũng nhắc lại chuyện đó. Nhắc vốn liếng mất bao nhiêu, nhắc người ta lừa mình ra sao, nhắc giá như hồi đó mình làm khác đi. Vợ con nghe mãi thành quen, không ai còn phản ứng. Chỉ có ông là vẫn sống trong năm đó, chưa bước ra được.
Quá khứ có một sức kéo rất lạ. Chuyện vui thì mình muốn giữ, chuyện buồn thì mình không buông. Người ta cứ nghĩ nhớ lại là để rút kinh nghiệm, nhưng thật ra nhiều khi nhớ lại chỉ để tự làm mình đau thêm một lần nữa. Cái đau lần đầu đã qua rồi, mà mình cứ nhắc lại, thì nó đau thêm lần hai, lần ba, lần thứ một trăm. Tới lúc nào đó, mình không còn nhớ chuyện đó nữa, mà chỉ nhớ cái cảm giác đau. Cảm giác ấy trở thành một phần của mình, đi đâu cũng mang theo.
Trong một bài pháp về thiền, có đoạn viết rất rõ: công phu của hành giả là giữ chú niệm bám sát vào bất luận gì mình tri giác, nhưng buông bỏ tất cả, không bám níu gì hết. Nghĩa là thấy thì thấy, mà không nắm. Chuyện tới thì biết, chuyện qua thì để qua. Tâm như vậy mới vững được. Còn tâm cứ bám vào chuyện đã qua, thì giống như người đi đường mà cứ ngoái lại phía sau: đi được vài bước lại quay đầu, thì bao giờ mới tới nơi?
Cũng trong kho sách, có đoạn nói về con đường tu chứng của Đức Phật: đó là lộ trình liên tục ra đi, liên tục từ bỏ những gì chứng đắc, liên tục giác tỉnh, biết rằng các pháp do nhân duyên sinh, là hữu vi, là vô thường, là khổ đau. Ngay cả những gì tốt đẹp đã đạt được, Ngài cũng từ bỏ để đi tiếp. Huống gì những chuyện buồn, những thất bại, những mất mát, mình còn giữ làm gì? Giữ một thứ đã qua, chẳng khác nào giữ một nắm tro: nó không còn sưởi ấm được ai nữa, mà chỉ làm bẩn tay mình.
Nhiều người nói: tôi không giữ quá khứ, quá khứ giữ tôi. Câu ấy nghe buồn, mà đúng một nửa. Quá khứ không có tay để giữ ai. Chỉ có mình là người không chịu buông. Mình không buông vì mình sợ: sợ buông rồi thì coi như chuyện đó chưa từng xảy ra, sợ buông rồi thì người làm mình đau sẽ không bị gì, sợ buông rồi thì mình không còn gì để kể. Nhưng thật ra, buông quá khứ không phải là quên. Quên là mất trí nhớ. Buông là còn nhớ, mà nhớ một cách nhẹ nhàng: nhớ như nhớ một bài học, không phải nhớ như nhớ một vết thương.
Có một cách tập buông quá khứ mà ai cũng làm được: viết ra. Lấy một tờ giấy, viết hết chuyện làm mình đau ra đó. Viết không cần hay, không cần đúng chính tả, chỉ cần viết hết. Viết xong, đọc lại một lần, rồi gấp tờ giấy lại, cất đi, hoặc đốt đi. Làm vậy không phải là phép màu, mà là một cách nói với lòng mình: chuyện này đã được nghe, đã được nhìn, giờ thì cho nó qua. Nhiều người làm xong thấy nhẹ hẳn, không phải vì chuyện biến mất, mà vì lần đầu tiên họ nhìn thẳng vào nó, thay vì cứ để nó lởn vởn trong đầu.
Cũng có người buông quá khứ bằng cách sống trọn hôm nay. Sáng dậy, nấu một bữa cơm ngon. Chiều đi bộ một vòng quanh xóm. Tối ngồi với con cháu, nghe chúng kể chuyện trường lớp. Những việc nhỏ ấy không xóa được quá khứ, nhưng nó lấp đầy hiện tại. Mà hiện tại đầy rồi, thì quá khứ không còn chỗ chen vào nữa. Đây cũng là ý của thiền: chú niệm vào cái đang có mặt, thì cái đã qua tự nhiên mờ đi.
Người đàn ông đầu bài, sau mười năm, có một hôm con trai ông nói với ông một câu: ba ơi, ba kể chuyện đó hoài, con nghe mà thương ba lắm. Ông im lặng. Tối đó ông không nhắc lại chuyện cũ nữa. Sáng hôm sau, ông ra vườn, trồng một luống rau. Từ đó, bữa cơm nhà ông có thêm chuyện rau, chuyện nắng, chuyện mưa. Chuyện cũ vẫn còn đó, nhưng nó không còn là món chính trên bàn ăn nữa.
Phần trước mình buông kỳ vọng, phần này mình buông quá khứ. Một cái hướng về tương lai, một cái níu về phía sau. Cả hai đều kéo mình ra khỏi hiện tại. Phần cuối của chuỗi, mình sẽ nói về thứ đang giữ mình ở hiện tại: sự kiểm soát. Vì có người đã buông chuyện cũ, đã bớt mong chuyện mới, mà vẫn không yên, chỉ vì họ muốn mọi thứ quanh mình phải theo ý mình, ngay lúc này.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư