Phần trước đã nói về hiếu trong bữa cơm: ngồi ăn cùng cha mẹ, để ý từng miếng ăn, ăn trong vui vẻ. Nhưng bữa cơm chỉ là một lúc trong ngày. Còn suốt cả ngày, cha mẹ và con cái nói với nhau bằng lời. Lời nói mỗi ngày, tưởng là chuyện nhỏ, lại là nơi hiếu đạo hiện ra rõ nhất.
Có một câu chuyện nhiều nhà gặp phải. Cha mẹ già hay nhắc đi nhắc lại một chuyện. Con nghe đến lần thứ ba thì bực, gắt lên: con biết rồi, mẹ đừng nói nữa. Mẹ im lặng. Bữa cơm sau đó, mẹ không nhắc nữa. Nhưng sự im lặng đó không phải là mẹ đã hết lo, mà là mẹ đã thôi nói. Người già khi thôi nói với con, là lúc họ bắt đầu giữ nỗi lo một mình.
Sách xưa có câu: kẻ hiếu thuận biết phụng dưỡng cha mẹ, sẽ khéo quan sát thấu hiểu tâm tình trước khi cha mẹ chưa biểu lộ, chưa nói ra. Câu này trong Thọ Khang Bảo Giám, người xưa giải thích rằng cha mẹ thương con, có những lúc vượt ngoài biểu hiện, vượt ngoài ngôn ngữ. Hiểu được điều đó thì mới hiểu được vì sao cha mẹ hay nhắc, hay dặn, hay hỏi những câu mà con cho là thừa.
Cha mẹ hỏi con ăn cơm chưa, không phải vì không biết con đã ăn. Cha mẹ hỏi vì muốn nghe giọng con, muốn biết hôm nay con có khỏe không. Cha mẹ dặn con mặc ấm, không phải vì nghĩ con không biết trời lạnh. Cha mẹ dặn vì trong lòng cha mẹ, con lúc nào cũng còn bé. Lời dặn đó là tình thương, chỉ khoác áo của sự lặp lại.
Người con có hiếu thì nghe hết câu. Nghe hết câu không có nghĩa là làm theo mọi điều cha mẹ nói. Có những điều cha mẹ nói chưa đúng, con có thể làm khác. Nhưng trước khi làm khác, hãy nghe cho hết, đáp lại bằng giọng nhẹ nhàng, rồi mới trình bày ý mình. Trong Kinh Thiện Sinh, Phật dạy người làm con kính thuận cha mẹ, trong đó có điều: muốn làm gì thì thưa cho cha mẹ biết, không trái điều cha mẹ dạy. Thưa cho biết, đó là lễ. Làm khác mà vẫn giữ được lễ, đó là trí.
Lời nói hiếu còn là lời nói biết ơn. Cảm ơn cha đã sửa giúp cái quạt. Cảm ơn mẹ đã giặt giúp cái áo. Những việc cha mẹ làm cho con mỗi ngày nhiều không kể xiết, nhưng con thường coi đó là đương nhiên. Đến khi cha mẹ không làm được nữa, con mới thấy nhà thiếu vắng biết bao nhiêu. Một lời cảm ơn nói ra lúc cha mẹ còn làm được, quý hơn trăm lời tiếc nuối nói ra lúc đã muộn.
Lời nói hiếu cũng là lời nói không làm cha mẹ tủi. Có những câu con nói ra trong lúc bực, tưởng là nhỏ, nhưng cha mẹ nhớ rất lâu. Cha mẹ già rồi, lòng tự trọng lại càng mong manh. Một câu chê mẹ nấu ăn dở, một câu trách cha lẩm cẩm, có thể làm cha mẹ buồn cả tuần. Người ngoài chê thì cha mẹ bỏ qua được. Con chê thì cha mẹ đau. Vì vậy, trước khi nói một câu nặng với cha mẹ, hãy dừng lại một chút và tự hỏi: câu này có cần nói không, và có cách nào nói nhẹ hơn không?
Nhiều người nói lời tử tế với cả thiên hạ, trừ cha mẹ mình. Ra ngoài thì dạ thưa, về nhà thì cộc cằn. Với khách thì kiên nhẫn, với mẹ thì gắt gỏng. Đó là vì mình coi cha mẹ là người nhà, là người sẽ tha thứ cho mình dù mình có nói gì. Đúng là cha mẹ sẽ tha thứ. Nhưng tha thứ không có nghĩa là không đau. Hiếu là đừng ỷ vào sự tha thứ đó để nói năng tùy tiện.
Nói năng hiếu thảo không khó. Nói chậm lại. Nói nhỏ lại. Nghe hết câu rồi hãy đáp. Khen một câu khi cha mẹ làm được việc tốt. Cảm ơn một câu khi cha mẹ giúp mình việc nhỏ. Xin lỗi một câu khi mình lỡ lời. Năm thói quen nhỏ đó, làm được mỗi ngày, thì lời nói trong nhà sẽ khác hẳn.
Hiếu trong lời nói, nói cho cùng, là hiếu trong lòng. Lòng đã thương thì lời tự nhiên nhẹ. Lòng đã kính thì lời tự nhiên lễ. Cho nên muốn nói năng hiếu thảo, không cần học thuộc câu chữ nào. Chỉ cần nhớ rằng cha mẹ đã thương mình bằng cả đời, thì mình đáp lại bằng lời tử tế mỗi ngày. Đó là hiếu đạo trong từng ngày, phần thứ hai: hiếu trong lời nói.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư