Đi đường lạ, người ta hay hỏi đường. Hỏi xong, người ta chỉ cho mình đi thẳng, quẹo trái, quẹo phải, tới ngã ba thì rẽ. Nhưng có một điều chắc chắn. Người chỉ đường không đi thay mình được. Mình vẫn phải tự bước. Đi lạc thì tự quay lại. Mỏi chân thì tự nghỉ. Đường thì người ta chỉ, mà đi thì mình phải đi.
Tu hành cũng vậy. Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói rõ điều này, câu kệ thứ hai trăm bảy mươi sáu: Hãy thực tập nhiệt tình, miên mật. Đức Như Lai là bậc chỉ đường. Siêng tu thiền định chuyên ròng, vượt qua lưới ái ma vương nhiều đời. Nghe câu này, nhiều người mới hiểu ra một chuyện quan trọng. Phật không phải là người gánh mình đi. Phật là người chỉ đường. Chỉ đường xong, Phật đứng đó nhìn mình đi, còn đi được tới đâu là việc của mình.
Có người nghe vậy thì buồn. Tưởng theo Phật là Phật sẽ lo hết cho mình, sẽ kéo mình ra khỏi khổ, sẽ đưa mình tới nơi an lạc. Nhưng Phật dạy khác. Phật nói, ta chỉ là một vị đạo sư, một người chỉ đường. Học theo chánh pháp của ta, các người phải tự nỗ lực tu tập. Đây không phải là Phật bỏ mặc mình. Đây là Phật tôn trọng mình. Vì con đường giải thoát không ai đi thay ai được. Như ăn cơm, không ai ăn thay ai mà no được. Như uống thuốc, không ai uống thay ai mà khỏi bệnh được.
Câu kệ có ba chữ đáng nhớ. Chữ thứ nhất là thực tập nhiệt tình, miên mật. Nghĩa là làm cho thật, làm cho đều, không phải làm cho có. Nhiệt tình là làm hết lòng. Miên mật là làm không gián đoạn, ngày nào cũng làm một chút. Người tu không cần làm lớn. Chỉ cần làm đều. Như giọt nước rơi mãi cũng xuyên được đá. Như người đi bộ mỗi ngày một chút, cuối cùng cũng tới nơi.
Chữ thứ hai là chỉ đường. Phật chỉ đường bằng cách nào. Bằng giới, bằng định, bằng tuệ. Giới là hàng rào giữ mình khỏi làm điều sai. Định là tâm đứng yên một chỗ thì thấy rõ. Tuệ là thấy đúng sự thật. Ba thứ này là bản đồ. Có bản đồ rồi, mình cứ theo đó mà đi. Lạc thì mở bản đồ ra xem lại. Mệt thì ngồi nghỉ, rồi đi tiếp. Bản đồ không bao giờ đi thay mình, nhưng không có bản đồ thì mình đi lạc.
Chữ thứ ba là vượt qua lưới ái ma vương nhiều đời. Lưới ái là gì. Là những thứ mình thương, mình dính, mình không buông được. Thương tiền, dính tiền. Thương danh, dính danh. Thương người, dính người. Những cái lưới này giăng từ nhiều đời rồi, không phải một ngày mà gỡ được. Cho nên Phật mới nói phải siêng tu thiền định chuyên ròng. Chuyên ròng là chỉ làm một việc, làm cho tới nơi. Tâm mình như nước đục, để yên thì trong. Để yên lâu ngày, cặn lắng xuống, nước trong lên, mình mới thấy được lưới đang giăng ở đâu, mới gỡ được.
Hiểu được câu kệ này, người tu sẽ bớt một gánh nặng lớn. Gánh nặng ấy là trông chờ. Trông chờ Phật làm thay mình. Trông chờ thầy làm thay mình. Trông chờ một phép màu nào đó làm thay mình. Bỏ được cái trông chờ ấy, mình mới thật sự bắt đầu tu. Vì tu bắt đầu từ chỗ mình tự chịu trách nhiệm về con đường của mình.
Cũng đừng hiểu lầm rằng tự mình đi là không cần ai. Người chỉ đường vẫn rất quan trọng. Đi đường lạ mà không có người chỉ, mình lạc. Tu mà không có Phật chỉ, không có thầy nhắc, mình cũng lạc. Khác nhau ở chỗ, người chỉ đường chỉ cho mình biết đường, còn bước chân là của mình. Thầy có thể dạy mình cách ngồi thiền, nhưng không thể ngồi thay mình. Kinh có thể dạy mình cách buông bỏ, nhưng không thể buông thay mình.
Có một hình ảnh rất hay để nhớ câu kệ này. Tưởng tượng mình đang đứng trước một khu rừng. Phật đứng ở bìa rừng, chỉ tay vào con đường mòn, nói rằng đi đường này sẽ ra khỏi rừng. Rồi Phật đứng đó. Mình bước vào rừng. Có lúc mình đi đúng, có lúc mình lạc, có lúc mình ngồi xuống khóc vì mỏi. Nhưng mỗi lần mở mắt ra, con đường vẫn ở đó, lời chỉ đường vẫn còn đó. Mình đứng dậy, đi tiếp. Đi cho tới ngày ra khỏi rừng, nhìn lại mới thấy, hóa ra mình đã đi được cả một quãng đường dài, chỉ bằng những bước chân nhỏ của chính mình.
Đức Như Lai là bậc chỉ đường. Câu này nghe đơn giản, mà là cả một thái độ sống. Đừng đợi ai gánh mình. Đừng đợi ai đi thay mình. Đường đã có người chỉ. Việc còn lại, là bước.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư