Có những kẻ gian không đi một mình. Họ mượn danh người khác để nói thay mình. Mượn danh thần thánh, mượn danh luật lệ, mượn danh "ai cũng làm vậy", mượn danh người có chức có quyền. Nghe thì oai lắm. Nhưng hỏi kỹ lại thì chẳng có thần nào cả. Chỉ có một người trốn trong bọng cây, nói theo lời đã dặn.
Chuyện kể rằng, ở thành Xá-vệ có hai người cùng chung nhau đi buôn, chở hàng bằng xe đi khắp nước, được tiền lời rồi trở về. Người đi buôn lừa đảo nghĩ: bạn mình mấy ngày nay ăn uống ngủ nghỉ cực khổ, mệt mỏi, nay về nhà được ăn ngon, có thể chết vì bội thực. Vậy thì ta chia hàng làm ba phần: một phần cho con cháu nó, hai phần thuộc về ta. Hắn cứ hẹn chia phần ngày này qua ngày khác, thực sự không muốn chia. Người đi buôn hiền trí không muốn ép, bèn đến đảnh lễ đức Phật, kể hết câu chuyện. Phật nói: không phải chỉ nay nó mới lừa đảo. Thuở xưa, nó cũng đã lừa đảo rồi. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, Bồ-tát sanh trong gia đình thương gia, tên là Pandita, nghĩa là bậc hiền trí. Lớn lên, Bồ-tát chung vốn với một người buôn khác, tên là Đại hiền trí. Hai người chở hàng trên năm trăm cỗ xe, đi khắp nước, buôn bán có lời, trở về Ba-la-nại. Đến lúc chia hàng, Đại hiền trí nói: tôi phải lấy hai phần.
Bồ-tát hỏi: vì sao vậy? Đại hiền trí đáp: bạn là Hiền trí, tôi là Đại hiền trí. Hiền trí xứng đáng được một phần, Đại hiền trí xứng đáng được hai phần. Bồ-tát nói: hai chúng ta bỏ vốn, bỏ bò xe đều bằng nhau, sao bạn lại được hai phần? Đại hiền trí đáp: vì ta là Đại hiền trí. Lời qua tiếng lại, hai người cãi nhau.
Đại hiền trí nghĩ ra một kế. Hắn bảo cha mình trốn vào trong một bọng cây, dặn: khi nào hai chúng tôi đến, cha hãy nói: Đại hiền trí xứng đáng được hai phần. Rồi hắn rủ Bồ-tát: tôi có xứng đáng được hai phần hay không, vị thần của cây này biết. Chúng ta đến hỏi thần ấy. Đến nơi, hắn hỏi thần cây: thưa ngài, chúng tôi có tranh chấp, xin ngài giải quyết. Người cha giả thần đổi giọng nói: Hiền trí nên được một phần, còn Đại hiền trí nên được hai phần.
Bồ-tát nghe lời phán như vậy, quyết tìm xem đó có phải thần cây hay không. Ngài đem rơm đến, bỏ đầy vào lỗ cây, rồi đốt lửa. Cha của Đại hiền trí bị lửa đốt, liền leo lên, vịn vào cành cây, vừa rơi xuống đất vừa nói lên một bài kệ. Ý bài kệ là: lành thay, vị Hiền trí! Tên Đại hiền không lành. Vì con là Đại hiền trí, mà ta gần bị chết thiêu! Sau đó, hai người chia đều nhau, mỗi người một nửa.
Câu chuyện nghe buồn cười mà thấm. Kẻ gian không nói: tôi muốn lấy hai phần. Hắn nói: thần cây bảo tôi lấy hai phần. Hắn không dùng sức mình, hắn mượn một cái danh lớn hơn mình để đè người ta. Người ta nghe đến "thần" thì sợ, không dám cãi. Nhưng Bồ-tát không cãi với thần. Ngài kiểm chứng xem có thần thật không. Chỉ một bó rơm và một mồi lửa, thần giả hiện nguyên hình.
Đời nay, "thần cây" có nhiều hình dạng lắm. Có người bảo: sếp nói vậy đó, nhưng hỏi sếp thì sếp không hề nói. Có người bảo: luật quy định vậy đó, nhưng mở luật ra thì không có điều nào như vậy. Có người bảo: ai cũng làm vậy, cả làng làm vậy, nhưng hỏi ra thì chỉ có mình hắn làm vậy. Có người mượn danh người đã khuất, mượn danh tổ tiên, mượn danh bề trên để ép người khác phải nghe theo. Chiêu nào cũng giống nhau: mượn một cái danh lớn để che một ý đồ nhỏ.
Người hiền trí trong chuyện không phải là người cãi giỏi. Ngài không cãi với thần cây. Ngài cũng không tin ngay lời thần cây. Ngài làm một việc rất đơn giản: kiểm chứng. Muốn biết có thần thật không, đốt thử một bó rơm là biết. Đời mình cũng vậy. Nghe ai nói "người ta bảo", "trên bảo", "luật bảo", hãy hỏi lại một câu: ai bảo? Ở đâu? Cho xem được không? Một câu hỏi đó thôi, nhiều "thần cây" đã phải chui ra khỏi bọng.
Hôm nay, nếu có ai đem một cái danh lớn ra để ép mình phải chịu thiệt, xin đừng vội tin, cũng đừng vội cãi. Hãy làm như Bồ-tát: kiểm chứng. Thần thật thì không sợ lửa. Chỉ có thần giả mới sợ rơm cháy. Còn mình, làm ăn chung với ai, góp vốn với ai, thì nhớ một điều: bỏ vốn bằng nhau thì chia đều nhau. Cái tên "Đại hiền trí" không làm cho phần của hắn lớn hơn. Việc làm mới làm nên con người. Hiền trí thật thì chia đều. Kẻ mượn danh thì trước sau cũng phải chui ra khỏi bọng cây.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư