Có những người, vì muốn ăn gian một chút mà mất hết. Đi chợ thì cân thiếu, làm ăn thì trộn hàng giả, chia phần thì giấu bớt một ít. Họ tưởng mình khôn, tưởng không ai biết. Nhưng cái gian một chút ấy, nó kéo theo cái gian thứ hai, thứ ba. Đến khi mọi chuyện vỡ ra, thì cái mất không chỉ là chút lợi gian lận ban đầu, mà là cả danh dự, cả gia đình, cả những thứ mà tiền không mua lại được.
Ngày xưa, ở Trúc Lâm, đức Phật kể về Đề-bà-đạt-đa. Lúc bấy giờ, người ta nghe nói các Tỷ-kheo tại Chánh pháp đường bắt đầu nói chuyện: thưa các Hiền giả, như một que củi từ nghĩa địa, bị cháy hai đầu, ở giữa bị dính phân, không thể dùng làm củi rừng, cũng không thể dùng làm củi làng, cũng vậy, Đề-bà-đạt-đa được xuất gia trong Giáo pháp dẫn đến giải thoát, nhưng cả hai mặt đều thất bại, cả hai mặt bị vứt bỏ, đó là tài sản tại gia bị đoạn tận, và Sa-môn hạnh không viên mãn. Đức Phật đến và nói: này các Tỷ-kheo, Đề-bà-đạt-đa không phải chỉ nay mới gặp thất bại cả hai mặt, thuở xưa, cũng đã thất bại như vậy rồi. Nói vậy xong, đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra làm một thần cây. Lúc bấy giờ, tại một ngôi làng, những người câu cá đang sống. Có một người câu cá mang theo lưỡi câu, cùng với đứa con trai, đến một đầm nước mà các người chài lưới thường bắt cá. Anh ta đi chỗ này chỗ kia, quăng lưỡi câu. Lưỡi câu mắc vào một khúc cây đang ẩn kín trong nước. Người đánh cá không thể kéo lưỡi câu lên. Anh ta suy nghĩ: lưỡi câu này chắc mắc vào con cá lớn. Ta hãy bảo đứa con trai đi về nhà, báo cho mẹ nó biết. Nghĩ vậy, anh ta nói với đứa con: con thân, hãy đi tin cho mẹ biết chúng ta câu được con cá lớn, và nói với mẹ hãy tìm cách gây sự với hàng xóm để giữ họ ở nhà, vì thế sẽ không ai đến đòi chia phần cá của ta cả.
Đứa con ra đi, còn anh ta ở lại, kéo lưỡi câu. Vì sợ đứt dây, anh ta để áo ngoài trên bờ, đi xuống nước. Vì say mê tìm bắt con cá, anh ta va chạm vào khúc cây, bị hư hai con mắt. Một tên ăn trộm lấy cắp cái áo anh ta để trên bờ. Trong cơn đau đớn, anh ta lấy tay bịt hai con mắt mù, từ nước đi lên, run rẩy đi tìm cái áo.
Trong lúc ấy, vợ anh ta huênh hoang với ý định: ta sẽ làm cho không một ai đến đòi chia phần. Nghĩ vậy, chị đeo một lá thốt nốt trên một tai, lấy lọ nồi bôi một con mắt, ôm trong nách một con chó, và đi đến gọi người hàng xóm. Một người bạn nói với chị: chao ôi! Đeo lá thốt nốt vào tai của bạn, bôi một con mắt, ôm một con chó như đứa con thân yêu, bạn đi từ nhà mình đến nhà người ta, bạn điên rồi sao? Chị đáp: ta không điên. Ngươi không có lý do gì lại mắng ta, nhiếc ta? Nay hãy đi đến thôn trưởng, ta sẽ làm cho ngươi bị phạt tám đồng tiền vì tội mắng nhiếc ta.
Sau khi cãi vã như vậy, cả hai cùng đi đến gặp người thôn trưởng. Nhưng sau khi cuộc cãi vã được giải quyết, thì chính vợ người đánh cá bị phạt. Người ta trói và đánh chị để đòi chị trả tiền phạt. Khi vị thần cây thấy sự việc xảy ra cho vợ người đánh cá ở làng, và sự bất hạnh xảy ra cho người đánh cá ở trong rừng, vừa đứng ở trên nhánh chĩa ba của thân cây, vị thần cây vừa nói: này bạn câu cá ơi, việc ác bạn làm dưới nước và trên cạn, cả hai đều thất bại. Nói vậy xong, vị thần đọc bài kệ: mắt mù, áo bị mất, cãi vã, vợ bị đánh, hai việc đều hư hỏng, dưới nước và trên cạn.
Sau khi kể pháp thoại này, đức Phật nhận diện Tiền thân: thuở ấy, người câu cá là Đề-bà-đạt-đa, còn vị thần là Ta vậy.
Câu chuyện này nghe qua thì buồn cười, mà nghĩ kỹ thì đáng sợ. Người câu cá chỉ muốn một điều: câu được con cá lớn, mà không ai đến chia phần. Vì một điều ấy, anh ta bày ra một kế: bảo vợ đi gây sự với hàng xóm. Người vợ, vì muốn giữ phần cá cho nhà mình, cũng bày ra một trò: đeo lá thốt nốt, bôi lọ nồi, ôm con chó, đi chửi hàng xóm để gây sự. Cả hai vợ chồng, mỗi người một kế, mà không ai ngờ rằng cái kế ấy lại quay lại hại chính mình.
Người chồng thì mù hai mắt, mất cái áo. Người vợ thì bị phạt, bị trói, bị đánh. Con cá lớn thì không có, chỉ có một khúc cây nằm dưới nước. Tất cả những gì họ làm, chỉ để giữ một con cá không hề tồn tại. Mà cái giá phải trả thì có thật: mắt mù là thật, áo mất là thật, vợ bị đánh là thật. Đó chính là ý nghĩa của bài kệ: hai việc đều hư hỏng, dưới nước và trên cạn. Dưới nước thì hỏng, trên cạn thì hỏng. Làm việc ác ở đâu thì hỏng ở đó, không có chỗ nào là an toàn cho việc ác cả.
Đề-bà-đạt-đa cũng vậy. Ông ta xuất gia trong Giáo pháp, mà không giữ được Sa-môn hạnh, lại cũng không còn tài sản tại gia. Hai mặt đều thất bại, như que củi cháy hai đầu, ở giữa dính phân, không dùng làm gì được nữa. Người đời cũng vậy. Có những người vừa muốn hưởng lợi của đời, vừa muốn mang danh của đạo, vừa muốn gian lận, vừa muốn người ta khen mình ngay thẳng. Cuối cùng, cả hai mặt đều mất, như người câu cá kia: mắt mù, áo mất, vợ bị đánh, mà cá thì không có.
Cho nên, nếu hôm nay bạn đang tính một kế nhỏ để ăn gian một chút, xin hãy dừng lại và nghĩ đến người câu cá. Con cá có đáng không? Cái giá phải trả là gì? Mắt của mình, áo của mình, danh dự của mình, gia đình của mình, có đáng để đổi lấy một con cá không hề tồn tại không? Người trí không phải là người không biết tính toán, mà là người tính toán cho đúng: cái gì đáng giữ, cái gì đáng bỏ. Mà trong mọi tính toán, có một thứ không bao giờ đáng để đánh đổi, đó là sự ngay thẳng của chính mình. Giữ được nó, thì dù không có con cá lớn, mình vẫn còn mắt sáng, còn áo lành, còn gia đình yên ấm. Mất nó, thì dù có câu được con cá lớn đến đâu, mình cũng đã hỏng cả hai mặt rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư