Có những cặp vợ chồng, anh em, bạn bè sống chung một nhà mà cứ nghi ngờ nhau. Người này làm gì người kia cũng đoán già đoán non. Kẻ này nói một câu, người kia suy ra mười ý xấu. Sống như vậy thì mệt mỏi lắm, mà càng mệt thì càng nghi, càng nghi thì càng xa nhau. Nghi ngờ là thứ chia rẽ người ta nhanh nhất, nhanh hơn cả cãi nhau.
Chuyện xưa kể về hai viên chức cao cấp cãi lộn nhau, hoàn cảnh giống như câu chuyện về con rắn đã kể trước đó. Đức Phật nói, này các Tỷ-kheo, hai viên chức cao cấp này không phải nay mới được Ta làm cho hòa hợp. Thuở trước, Ta cũng đã làm cho họ hòa hợp rồi. Nói vậy xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình Bà-la-môn, tạo một ngôi làng nhỏ ở Kàsi. Khi đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát đi học tất cả tài nghệ ở Takkasilà. Rồi ngài từ bỏ gia đình, xuất gia làm vị ẩn sĩ, đạt được các Thắng trí và các Thiền chứng. Ngài sống ở vùng Tuyết Sơn bằng rễ cây và trái cây hái được trong rừng.
Tại cuối đường kinh hành của Bồ-tát, một con chuột rừng hay ăn rắn trú ở trong một ổ mối. Gần hang đó trong một hốc cây, có con rắn trú ẩn. Cả hai con chuột hoang và con rắn luôn luôn cãi lộn nhau. Bồ-tát khuyên dạy chúng về nguy hại của sự cãi lộn và những lợi ích của lòng từ bi, rằng chớ cãi lộn, nên sống hòa hợp với nhau.
Khi con rắn đi ra ngoài, con chuột hoang thò đầu ra miệng hang lỗ mối ở cuối đường kinh hành, mở miệng thở ra thở vô và nằm ngủ. Bồ-tát thấy con chuột hoang nằm ngủ như vậy bèn hỏi, vì sao ngươi lại sợ hãi? Và Bồ-tát đọc bài kệ rằng, này vật sanh bào thai, ngươi đã kết bạn được với kẻ thù của ngươi sanh ra từ hòn trứng, sao lại ngủ nhe răng? Từ đâu ngươi sợ hãi?
Nghe Bồ-tát nói, con chuột hoang trả lời, thưa Tôn giả, chớ khinh thường kẻ địch, phải luôn cảnh giác và đề phòng nó. Nói vậy xong, con chuột hoang đọc bài kệ rằng, chớ khinh thường kẻ thù, phải luôn cảnh giác.
Bồ-tát nói, chớ sợ, Ta đã khuyên nhủ con rắn không hại ngươi. Bắt đầu từ nay, ngươi chớ nghi ngờ nó. Sau khi khuyên răn như vậy, Bồ-tát chuyên tu tập từ, bi, hỷ, xả và hướng đến Phạm thiên giới. Và khi hai con vật kia mạng chung, chúng cũng đi theo nghiệp của mình.
Sau khi kể pháp thoại, Đức Phật nhận diện Tiền thân. Thời ấy con rắn và con chuột hoang là hai viên chức cao cấp này, còn vị tu khổ hạnh là chính Đức Phật.
Câu chuyện này ngắn mà sâu. Chuột và rắn vốn là kẻ thù tự nhiên. Chuột ăn rắn, rắn ăn chuột, gặp nhau là phải đề phòng. Nhưng khi cả hai cùng sống gần một vị ẩn sĩ hiền lành, nghe lời khuyên về từ bi, chúng có thể sống hòa hợp. Cái khó không phải là bắt chúng ở chung một chỗ, mà là làm cho chúng hết nghi ngờ nhau.
Con chuột nói một câu rất đúng, chớ khinh thường kẻ thù, phải luôn cảnh giác. Cảnh giác là khôn ngoan. Nhưng cảnh giác quá mức thì thành nghi ngờ, mà nghi ngờ thì không ngủ yên được. Con chuột ngủ mà vẫn nhe răng, thò đầu ra miệng hang, thở hổn hển. Sống trong sợ hãi triền miên thì có khác gì đã chết đâu.
Bồ-tát không bảo con chuột cứ tin rắn một cách mù quáng. Ngài đứng ra bảo đảm, Ta đã khuyên nhủ con rắn không hại ngươi, từ nay ngươi chớ nghi ngờ nó. Muốn hết nghi ngờ, cần có một người đáng tin đứng giữa, nói một lời chắc chắn. Trong gia đình cũng vậy, khi hai người nghi nhau, cần có một người lớn, một người mà cả hai đều kính trọng, đứng ra nói rõ sự thật. Còn nếu cứ để hai bên tự đoán ý nhau thì càng đoán càng sai.
Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là tự mình tập từ tâm. Bồ-tát sau khi giảng hòa cho hai con vật, chính ngài chuyên tu tập từ, bi, hỷ, xả. Từ tâm không phải là lời nói suông, mà là cách sống. Người có từ tâm thì đi đến đâu cũng làm cho không khí quanh mình dịu lại, người đang căng thẳng cũng bớt căng, người đang nghi ngờ cũng bớt nghi.
Trong đời thường, nghi ngờ nhau là chuyện hay xảy ra. Vợ nghi chồng giấu tiền, chồng nghi vợ nói dối, anh em nghi nhau giành phần hơn, đồng nghiệp nghi nhau nói xấu sau lưng. Nhiều khi sự thật không có gì ghê gớm, chỉ là một hiểu lầm nhỏ. Nhưng vì không ai chịu hỏi thẳng, không ai chịu tin nhau một lần, nên hiểu lầm lớn dần thành thù hận.
Muốn sống yên thì phải học cách tin nhau. Tin không phải là nhắm mắt làm ngơ, mà là sau khi đã nói rõ ràng với nhau, thì cho nhau một cơ hội. Và muốn người khác tin mình thì mình phải sống cho đáng tin. Chuột và rắn còn có thể sống hòa hợp với nhau được, huống chi là người với người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư