Có người cả đời kỹ tính chuyện ăn, chuyện mặc, chuyện ở, đến lúc sắp chết vẫn còn kỹ tính chuyện chôn ở đâu. Phải là chỗ đất tốt, chỗ sạch sẽ, chỗ phong thủy, chỗ không ai từng chết. Tìm được chỗ như vậy thì mới yên lòng ra đi. Nhưng trên đời này có chỗ nào mà chưa từng có người chết đâu.
Chuyện xưa kể về một vị Bà-la-môn quá khó tánh đối với nghĩa trang. Vị này giàu có tài sản, nhưng theo tà kiến, tuy sống gần tịnh xá, vẫn không có cảm tình với chư Phật. Nhưng người con trai là bậc hiền trí, có trí tuệ. Khi vị Bà-la-môn về già, ông nói với con trai, chớ thiêu đốt ta tại nghĩa trang nào của kẻ hạ tiện. Hãy thiêu đốt ta tại chỗ nào thật sự không có uế nhiễm.
Người con trai thưa, thưa cha thân, con không biết chỗ nào thích hợp để thiêu đốt cha. Lành thay, nếu cha dắt con đến một chỗ và nói, hãy thiêu đốt tại chỗ này. Vị Bà-la-môn nói, lành thay, này con thân.
Người triệu phú dắt con đi ra khỏi thành, leo lên chóp núi Linh Thứu và nói, này con thân, đây không phải là nơi thiêu đốt người hạ tiện, hãy thiêu đốt ta ở đây. Nói xong ông ta bắt đầu đi xuống núi với con.
Trong ngày ấy buổi sáng, Đức Phật nhìn xem những bà con nào đủ căn duyên giác ngộ và thấy cha con người ấy có căn duyên chứng quả Dự lưu. Ngài đi theo con đường của họ, đến chân núi và ngồi chờ họ từ chóp núi xuống. Hai cha con đi xuống nhìn thấy Đức Phật. Ngài mở lời chào đón và hỏi, này các Bà-la-môn, các ông từ đâu về?
Người thanh niên kể lại sự việc và nói, bạch Thế Tôn, cha tôi chỉ khoảng giữa ba ngọn núi này. Đức Phật nói, này cậu trai, không phải chỉ nay cha cậu mới khó tánh, khắt khe đi tìm nghĩa trang, không phải chỉ nay cha cậu mới chỉ, hãy thiêu đốt ta tại chỗ này. Thuở trước, cha cậu cũng chính chỗ này. Và theo lời yêu cầu của cậu trai, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa tại Vương Xá này có một vị Bà-la-môn tên là Upasàlhaka. Người này có một con trai. Lúc bấy giờ, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở nước Ma-kiệt-đà, học đầy đủ các tài nghệ rồi xuất gia làm vị ẩn sĩ, chứng được các Thắng trí và Thiền chứng, thích thú trong thiền định. Sau khi sống lâu ngày trong khu vực núi Tuyết, vì vấn đề muối và các gia vị, Bồ-tát đến sống trong một chòi lá ở Linh Thứu.
Lúc bấy giờ, Bà-la-môn ấy nói với con trai đi tìm nghĩa trang đúng như cách thức đã nói ở trên. Người con trai yêu cầu, cha hãy chỉ cho con địa điểm thích hợp. Người cha chỉ chính chỗ này, rồi cùng con đi xuống núi, thấy Bồ-tát và đi đến gần ngài. Bồ-tát hỏi như cách thức đã kể ở trên. Sau khi nghe người con trai trả lời, Bồ-tát nói, hãy đi, chúng ta sẽ biết chỗ cha cậu chỉ là uế nhiễm hay không uế nhiễm.
Bồ-tát bảo họ trèo lên chóp núi. Cậu thanh niên nói, đây là địa điểm không bị uế nhiễm giữa ba ngọn núi. Bồ-tát đáp, này cậu trai, chính tại địa điểm này, đã có vô lượng người được thiêu đốt. Cha cậu sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở Vương xá này, với tên là Upasàlhaka, chính giữa ngọn núi này, đã được thiêu đốt mười ngàn lần. Trên toàn thế giới, không có một chỗ nào không phải là chỗ thiêu xác, không có một chỗ nào không tràn đầy những đầu lâu.
Sau khi chỉ rõ, phân tích sự việc này với trí biết các đời trước, Bồ-tát đọc hai bài kệ rằng, có mười bốn ngàn người tên Upasàlha, bị thiêu tại chỗ này. Không chỗ nào trên đời lại không có người chết. Chỗ nào có chân lý, Chánh pháp và bất hại, có tiết chế, điều ngự, chỗ ấy, bậc Thánh sống.
Nói xong, Bồ-tát thuyết pháp cho hai cha con, khiến họ tu tập Từ, Bi, Hỷ, Xả, và khi chết được sanh lên cõi trời Phạm thiên. Sau khi kể pháp thoại, Đức Phật thuyết giảng các Sự thật. Sau bài giảng, hai cha con ấy đắc quả Dự lưu. Và Ngài nhận diện Tiền thân. Cha con thời ấy là cha con hiện tại, còn vị tu khổ hạnh là chính Đức Phật.
Câu chuyện này nghe qua tưởng là chuyện cười về một ông già khó tánh, nhưng ngẫm lại thì buồn. Ông già leo lên tận chóp núi cao để tìm một chỗ chưa từng có người chết, mà không biết rằng chính chỗ ấy đã thiêu mười ngàn người cùng tên với ông. Ông tìm chỗ sạch bên ngoài, mà quên mất cái cần sạch là lòng mình.
Trên đời này, đất nào mà chẳng từng có người nằm xuống. Núi cao cũng có người chết, biển sâu cũng có người chết, thành phố đông đúc cũng có người chết. Đi đâu để tránh được cái chết. Người ta sợ chỗ thiêu xác là vì sợ cái chết, sợ sự uế nhiễm, sợ mình cũng sẽ thành tro bụi như người khác. Nhưng càng sợ, càng kén chọn, thì càng thấy không có chỗ nào vừa ý.
Bồ-tát chỉ cho hai cha con một chỗ sạch thật sự. Chỗ ấy không phải là một mảnh đất, mà là một cách sống. Chỗ nào có chân lý, có Chánh pháp và bất hại, có tiết chế, điều ngự, chỗ ấy bậc Thánh sống. Sống như vậy thì ở đâu cũng sạch, chết ở đâu cũng an. Còn sống mà không có chân lý, không biết điều ngự lòng mình, thì dù chôn ở chóp núi cao nhất, cũng vẫn là chỗ uế nhiễm.
Cho nên thay vì lo chết ở đâu, hãy lo sống thế nào. Sống có chân lý, không làm hại ai, biết tiết chế và điều ngự mình, thì khi chết đi, thần chết không tìm được lối vào, như bài kệ trong truyện đã nói. Người như vậy đi đến đâu cũng là chỗ sạch, ở đâu cũng là chỗ lành. Còn người chỉ lo kén đất tốt mà quên tu thân, thì leo hết núi này sang núi khác, cuối cùng vẫn không tìm ra chỗ nào vừa ý.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư